
Ibnul Asir Jomeul usul kitoblarida Imom Termiziyning toʻliq ismini Abu Iso Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Musa ibn Zohhak al-Buǵiy as-Sulamiy at-Termiziy deb keltiradi. “Abu Iso” degan kunyasi bilan mashur boʻlgan. At-Termiziy deyilishining sababi Movarounnahrdagi malum va mashhur shaharga nisbatan aytiladi. Al-Buǵiy deyilishining sababi oʻzlari tuǵilgan Termiz qishloqlaridan biriga nisbatan aytiladi.
Tuǵilishi va vafoti: hijriy 209-yili tuǵilgan va 279-yilda dushanba kuni, rajab oyining 13-kuni Termizda vafot etgan. Bazilar ismlaridan keyin “zarir” deb ham qoʻshib qwyadi. Zarir degani koʻzi ojiz degan manoni anglatadi. Chunki umrlarining oxirida koʻzlari koʻrmay qolgan. Imom Hokim men Umar ibn Ilkdan eshitdim Imom Buxoriy vafot etdi. Endi Xurosonda ilmda, hifzda, taqvoda va zuhdda Abu Isoga oʻxshashi qolmadi. Juda koʻp yiǵlaganidan koʻzlari ojiz boʻlib qoldi. Ulamolarning maqtovlari: Samoniy Ansob kitobida Imom Termiziy hech qanday raqobatsiz zamonasining imomi edi. Zehn oʻtkirligida, yodlash qobilyati kuchliligida zarbul masal edi.
Imom Buxoriy, ustozi boʻlsalar ham u kishiga qarata sen foida olganingdan koʻra men koʻproq foida oldim degan. Abul Fido Al-Muxtasar kitobida, Imom, Hofiz, koʻzi ojiz, hadis ilmida ergashilinadigan mashhur hadis olimlaridan edi. Juda koʻp kitoblar talif etgan. Yozgan kitoblari ham u kishini na qadar yetuk olim ekanligini, ilm doirasing ham kengligiga dalolat qiladi. Ular:
1. Kitabut tarix
2. Sunani termiziy
3. Kitabul ilal
4. Ash-Shamoil
5. Asmaus sahoba
6. Kitabul jarh va tadil
7. Kitabuz zuhd
8. Kitabul asma val kuna
9. Kitabut tafsir
10. Rubaiyat fil hadis
11. Al-Ilalus saǵir
12. Kitabun fil asaril mavqufa
Imom Termiziy rohmatullohi alayh dastlabki ilmni tuǵilib oʻsgan joyning shayxlaridan olgan. 235-yillar atrofida 25 yoshidaturli xil shaharlar Xuroson, Iroq, Hijoz va boshqa diyor olimlaridan ilm tahsil qilganlar. Oʻz oʻrnida eng buyuk olimlardan dars olgan. Natijada zamonasining yetuk imomlaridan boʻlib yetishdi. Xususan mashhur ustozlaridan saxix toʻplam sohibi Imom Muslim ibn Hajjoj Qushayriy, Sunani Abu Duvud sohibi Sulaymon ibn Ashaslar bilan koʻrishib ilm olgan va hadis rivoyat qilgan. Hadislar va roviylaring holatini esa eng katta ustozi hadisda moʻminlarnig amiri deb atalgan Muhammad ibn Ismoil Buxoriydan olgan. Ancha muddat ustozini etagini tutib juda koʻp ilmu fazlidan bahramand boʻlgan.
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy
orta maxsus islom bilim yurti oʻqitivchisi
Muxammatdinov Asamatdin Tajetdin uli