
Ибнул Асир Жомеул усул китобларида Имом Термизийнинг тўлиқ исмини Абу Исо Муҳаммад ибн Исо ибн Савра ибн Муса ибн Зоҳҳак ал-Буғий ас-Суламий ат-Термизий деб келтиради. “Абу Исо” деган куняси билан машур бўлган. Ат-Термизий дейилишининг сабаби Мовароуннаҳрдаги маълум ва машҳур шаҳарга нисбатан айтилади. Ал-Буғий дейилишининг сабаби ўзлари туғилган Термиз қишлоқларидан бирига нисбатан айтилади.
Туғилиши ва вафоти: ҳижрий 209-йили туғилган ва 279-йилда душанба куни, ражаб ойининг 13-куни Термизда вафот етган. Баъзилар исмларидан кейин “зарир” деб ҳам қўшиб қўяди. Зарир дегани кўзи ожиз деган маънони англатади. Чунки умрларининг охирида кўзлари кўрмай қолган. Имом Ҳоким мен Умар ибн Илкдан ешитдим Имом Бухорий вафот етди. Енди Хуросонда илмда, ҳифзда, тақвода ва зуҳдда Абу Исога ўхшаши қолмади. Жуда кўп йиғлаганидан кўзлари ожиз бўлиб қолди. Уламоларнинг мақтовлари: Самоний Ансоб китобида Имом Термизий ҳеч қандай рақобатсиз замонасининг имоми еди. Зеҳн ўткирлигида, ёдлаш қобиляти кучлилигида зарбул масал еди.
Имом Бухорий, устози бўлсалар ҳам у кишига қарата сен фоида олганингдан кўра мен кўпроқ фоида олдим деган. Абул Фидо Ал-Мухтасар китобида, Имом, Ҳофиз, кўзи ожиз, ҳадис илмида ергашилинадиган машҳур ҳадис олимларидан еди. Жуда кўп китоблар таълиф етган. Ёзган китоблари ҳам у кишини на қадар йетук олим еканлигини, илм доирасинг ҳам кенглигига далолат қилади. Улар:
1. Китабут тарих
2. Сунани термизий
3. Китабул илал
4. Аш-Шамоил
5. Асмаус саҳоба
6. Китабул жарҳ ва таъдил
7. Китабуз зуҳд
8. Китабул асма вал куна
9. Китабут тафсир
10. Рубаият фил ҳадис
11. Ал-Илалус сағир
12. Китабун фил асарил мавқуфа
Имом Термизий роҳматуллоҳи алайҳ дастлабки илмни туғилиб ўсган жойнинг шайхларидан олган. 235-йиллар атрофида 25 ёшидатурли хил шаҳарлар Хуросон, Ироқ, Ҳижоз ва бошқа диёр олимларидан илм таҳсил қилганлар. Ўз ўрнида енг буюк олимлардан дарс олган. Натижада замонасининг йетук имомларидан бўлиб йетишди. Хусусан машҳур устозларидан сахих тўплам соҳиби Имом Муслим ибн Ҳажжож Қушайрий, Сунани Абу Дувуд соҳиби Сулаймон ибн Ашъаслар билан кўришиб илм олган ва ҳадис ривоят қилган. Ҳадислар ва ровийларинг ҳолатини еса енг катта устози ҳадисда мўминларниг амири деб аталган Муҳаммад ибн Исмоил Бухорийдан олган. Анча муддат устозини етагини тутиб жуда кўп илму фазлидан баҳраманд бўлган.
Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Беруний
орта махсус ислом билим юрти ўқитивчиси
Мухамматдинов Асаматдин Тажетдин ули