Házirgi kúnde dúnyada bes yarım mıńnan artıq til bar. Arab tili eń kóp tarqalǵanı bolıp, jer júzinde eki milliardqa jaqın musılman kúndelikli ibadatları hám túrli diniy qádiriyat hám úrp-ádetlerdi atqarıw ushın usı tilge múrájat etedi.
Búgingi kúnge kelip, shama menen 25 ke jaqın mámlekette arab tili rásmiy til sıpatında tán alınǵan. Maǵlıwmatlarǵa kóre, dúnya xalqınıń yarım milliardqa jaqını arab tilinde sóylesedi. Óz náwbetinde, bul til dúnyada kóp sóylesiletuǵın besinshi til esaplanadı.
Inglisler sóylesip atırǵanında arabsha sóz qollanıwın bilesiz be? Arab tilinen inglis tiline qanday sózler ótiwi múmkin?
Íqtıyarsız qıyalıńızǵa Quran, hádis, súnnet, mázhab yaki soǵan uqsas diniy atamalar keledi. Shama menen inglis tilindegi mıńǵa jaqın sóz arab tilinen kelip shıqqanı aytıladı. Olar: azıq-awqat hám ishimlikler, medicina hám ilimiy atamalar, haywanat hám ósimlikler, sonday-aq, biz paydalanatuǵın kúndelikli predmetlerdi óz ishine aladı.
Inglis tiline kirip kelgen arabsha sózlerdiń úlken bólegi kóp jıllıq xalıqaralıq sawda, jańalıqlar hám migraciya nátiyjesi sanaladı. Tariyxshı hám lingvistlerdiń shamalawlarına kóre, bir neshe ásirler aldın ispanlar arabsha sózlerdi ózlestirgen hám qollana baslaǵan. Bul ózgeris eramızǵa shekemgi 700-jıllarda baslanǵan bolıwı múmkin. Bazı inglisshe sózler arabsha sózlerdiń kelip shıǵıwı tikkeley bolsa, basqaları arab tilinen latın, túrk yaki francuz kibi eski Evropa tilleri arqalı ótken. Buǵan algebra hám admiral sózleri mısal boladı. Tómende ayırım mısallardı keltirip ótemiz:
Sugar سُكر (Sukkar) sheker,
Salad سلاطة (Salot) salat,
Earth أرض (Ardz) jer,
Cotton قطن (Qutunun) paxta,
Algebra الجبر (Al-jabr) algebra,
Story أسطورة (Satrlar) hikáya,
Jasmine ياسمين (Yasmin) jasmin,
Safari صفر (Safar) sapar,
Sheck شيك (Chek) chek,
Zero صفر (Cifr) nol,
Alcohol الكحول (Al-Kuhl) alkogol,
Soda صودا (Soda) soda,
Coffee قهوة (Qaqwa) kofe
Inglis tiline kofe sózi italyan tilindegi túrkshe qahva (kahve) sózinen kelip shıqqan caffè sózinen kirip kelgen. Al, túrkler bul sózdi arablarlardıń qahwa (قهوة) sózinen alǵan.
Paxta (Cotton) قطن (Qutnun)
Evropalılar arab sawdagerleri menen sawda-satıq júrgizgenligi sebepli amerikalılar da, evropalılar da arab tilindegi qutn قطن (qutn) sózin qabıl etken.
Limon (Lemon) ليمون
Zamanagóy arab ádebiy tilinde limon sózi laymuun (laymuun) ليمون dep aytıladı.
Shaxmat (Checkmate) شاه مات
Check sóziniń dáslepki mánisi shaxmat oyını menen baylanıslı bolǵan; shax (Checkmate) qarsılasınıń patshasın qáwip astına qoyıp, onı júris imkaniyatınan ayırǵan oyınshı utısqa erisken esaplanadı. Yaǵnıy, shah hám mat, “shah hesh nárse qıla almaytuǵın halatta qaldı”). Waqıt ótken sayın shah hám mat búgingi kúnde qollanılatuǵın “shaxmat” – “checkmate” kórinisine keldi.
Matrac/ (Mattress) مطرحه
Kópshikler taslanatuǵın tósektiń arabsha atı matrah (matrah) مطرحه bolǵan.
Divan (Sofa) سوفا
“suffa” (“tas yaki aǵashtan islengen sıpa”)
Gibraltar Gibraltar جبل طارق "Jabal at-Tariq" (Tariq tawı)
Ataqlı "Gibraltar buǵazı" kelip shıǵıwı batıs ellerinen bolǵan arab áskerbasshısı Tariq ibn Ziyad húrmetine sonday dep ataladı. Negizinde (rus. Djebel Tarik), «Gora Tarika», (arab. جبل طارق) "Jabal at-Tariq" (Tariq tawı) lingvistikadaǵı dissimilyaciya sebepli "Gibraltar" bolıp qalǵan.
Dál sonday "admiral" sózi de negizinde امير والبحر
"ámir al-bahr" (teńiz ámiri) birikpesiniń dissimilyaciyaǵa ushırap ózgergen kórinisi.
Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, inglis tiline basqa tillerden kirip kelgen gózzal sózler kóp. Kórip shıqqanımız arab tilinen tuwrıdan-tuwrı alınǵan sózlerdiń ayırımları edi.
Derekler tiykarında
Nókis Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy
atındaǵı islam bilim jurtı oqıtıwshısı Bahadır Abdiramanov tayarladı.