
Insaniyat tariyxına qaraytuǵın bolsaq, qaysı jámiyetlerde tatıwlıq, biradarlıq, óz-ara awızbirshilik bar bolsa, rawajlanıw hám el tınıshlıǵı xalıq parawanlıǵı húkim súrgen. Kerisinshe, qaysı bir jámiyetda kelispewshilik, óz-ara dushpanshılıq kúsheyse, bunday jámiyetlerde de urıs hám tartıslar háwij alǵan, jurt wayran, el tınıshsız bolǵan.
Islamda barshe millet hám elatlardıń teń huqıqlıǵı, húrmeti tekǵana taqwada ekeni haqqında Quranı káriymde bılay delingen:
«Háy adamlar! Biz sizlerdi bir erkek (Adam) hám hayal (Hawa)dan jarattıq hám sizlerdi óz ara tanısıwıńız ushın (hár túrli) xalıqlar hám qáwimler (elatlar) qılıp qoydıq. Álbette, Allahtıń aldında eń húrmetliregińiz (bul) – eń taqwalıraǵıńız. Álbette, Allah – Biliwshi, Xabardar» (Hujurat súresi, 13-ayat).
Demek, biz qaysı millet hám elat wákili bolıwımızǵa qaramastan bir ata-ananıń perzentleri ekenbiz. Mine usı nárseni yadımızdan shıǵarmawımız kerek.
Shúkirler bolsın, xalqımız ázel-ázelden keńpeyillikde basqa xalıqlarǵa úlgi bolıp kelgen. Qádimnen jurtımızda jasaǵan millet hám elatlar bir-birine jelkeme-jelke turıp, awırın jeńil qılǵan. Sonıń ushın quwanıshta da, toy merekelerde de kóp milletli xalqımız bir-biri menen awızbirshilikli bolıp jasaǵan.
Jurtımızda jasawshı túrli din wákillerine diniy máresimlerin ótkeriwleri hám mámleketdiń siyasiy hám socyallıq turmısında da belsendi qatnasıwları ushın bárshe shárt-sharayatlar jaratılǵan. Bul barısında mámleketimiz ózine tán bay tájriybe arttırǵanın atap ótiwimiz kerek. Bunı pútkil jáhan aytıp ótpekte. Ózbekistanǵa kelgen BMT Insan huqıqları boyınsha Bas komissarı Zayd al-Husaynnıń tomendegi sózleri bunıń ayqın dálili: “Búgingi dinlerara hám milletlerara tınıshsızlıq bolıp turǵan qáwipli kúnlerde Ózbekistandaǵı bar bolǵan dinlerara hám milletlara tatıwlıq túrli mámleketler ushın órnek bolıwǵa layıq”.
Bunday awızbirshiliktiń tiykarǵı sebebi mámleketimizde túrli din wákilleri jalǵız maqset jolında birlesip, qoldı-qolǵa berip háreket qılıwı bolıp esaplanadı. Bul barısında mámleket tárepinen túrli ilájlar, konferensiyalar ótkizilip, ortaq waziypalar orınlanıp barıladı. Hár túrli din wákilleri basqa din wákillerin diniy bayramlar menen qutlıqlaydı hám qutlıqlaw qabıl etip aladı. Bul, shubhasız, mámleketimizde qarar tapqan tınıshlıq, diniy keńpeyillik hám milletlerara tatıwlıqtıń ayqın úlgisi sıpatında kórinedi.
Islam dini aldın basınan basqa din wákillerine de húrmet benen múnásibetde bolıwdı úyretgen. Belgili bolǵanınday, Islam ózinen aldınǵı samawiy dinlerdi húrmet etiw menen sheklenbey, sol din wákillerine sheksiz múrúwbet kórsetgen. Olardıń haq-huqıqların nızam menen bekkemlep qoyǵan. Ásirler dawamında bul qaǵiydalarǵa ámel etip jasaǵan musılmanlar arasında jasaytuǵın zimmiyge múrúwwet kórsetip, pútkil insaniyatqa órnek boldı.
Bul tuwrısında Allah taala bılay deydi:
«Din boyınsha sizler menen urıspaǵan hám úlkelerińizden (quwıp) shıǵarmaǵanlarǵa jaqsılıq qılıwıńız hám ádalatlı bolıwıńızdan Allah sizlerdi qaytarmaydı. Álbette, Allah ádalat etiwshilerdi jaqsı kóredi» (Mumtahana súresi, 8-ayat).
Allah taala bul ayatı káriymada mómin-musılmanlardı basqa millet hám din wákillerine jaqsı múnásibette bolıwǵa buyıradı hám olarǵa qarata ádalatlı bolıw lazımlıǵın aytadı. Sonıń ishinde, samarqandlı faqih Ábiw Lays Samarqandiy «Bahrul ulum» atlı táfsir kitabında bul ayat táfsirinde: «Ózge din wákilleri menen bardı-keldi qılıń, olar menen ádalatlı mámile qılıń», dep aytıp ótken. Mawaraunnahrlı belgili mufassir Ábul Barakat Nasafiy «Madarikut tanzil» kitabında bul ayat sholıwında: «Ózge din wákillerine húrmet kórsetiń, olarǵa sóz benen de, is penen de jaqsı mámilede bolıń», dep bayan etken.
Bul altın qaǵıydaǵa jurtımızda mudamı ámel etip kelingen. Bunı búgingi kúnge shekem xalqımız ózleriniń milliy qádiriyatı sıpatında qádirleydi.
Súnneti Nabawiyada da basqa millet wákillerine hám ǵayrıdinlerge húrmet penen mámile qılıw jaǵdayların júdá kóp ushıratıw múmkin. Atap aytqanda, hádislerdiń birinde Payǵambar alayhissalam Habashstannan kelgen nasraniy miymanlardı óz meshitine túsirgen hám «olar biziń sahabalarımızdı húrmet etken edi. Men ózim olardı izzet-ikram qılıwdı jaqsı kóremen», dep ózi olarǵa xızmet etken. Sonday-aq, Payǵambar alayhissalam elshi bolıp kelgen Najron nasraniyleriniń de óz meshitinde ibadat qılıwına ruqsat bergen.
Basqa bir hádisi sháriyfte Payǵambar alayhissalam hár bir adamnıń qaysı dinge tiyisligine qaramastan, áweli, onıń adam ekeni ushın insanıylıq kózqarasınan húrmet etiw kerekligin aytqan. Sonıń ishinde, Abdurahman Ábiw Layla ráwiyat qılǵan hádiste: «Bir kúni Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnıń qasınan adamlar tabıt kóterip ótti. Sonda, ol ornınan turdı. Keyin sahabalar onıń yahudiy ekenin ayttı. Sonda Rasulullah: «Ol ruwx iyesi – insan emes pe?!» – dedi».
Sonday-aq, musılman adam basqa din wákillerine sawǵa beriwi yaki olardan sawǵa qabıl etiwi, miyman bolıwı yaki olardı miyman qılıwı, qońsı-qobashılıq mámilesin qılıwı, olar menen aldı-sattı qılıwı hám qarız aldı-berdisi sıyaqlı mámilelerdi qılıwı durıs. Tek bunday jaǵdaylarda da musılman adam sháriyat kórsetpelerine ámel qılıwı talap etiledi.
Demek, Islam dini musılmanlardı ǵayrıdinlerge kewlin keń ashıp, jaqsı mámile hám múnásibette bolıp jasawǵa buyırǵan. Bunı tereń ańlaǵan ata-babalarımız bul buyrıqqa lábbay dep juwap bergen.
Islam dini ózge din wákilleri menen bolatuǵın kúndelikli baylanıslarǵa ayrıqsha itibar bergen. Atap aytqanda, qońsıshılıq baylanısları, kitap iyeleriniń taǵamınan jew, olarǵa úyleniw múmkin ekeni, olardı ǵıybat qılıw da gúna ekeni, qarjılıq baylanıslar ornatıw, olardan qarız alıw, qarız beriw, olarǵa amanat qoyıw, musılman bolmaǵan adamdı maqtaw sıyaqlı máselelerde ayat hám hádisler kelgen.
Búgingi kúnde dúnyadaǵı tınıshlıq hám turaqlılıqqa milletler hám dinler aralıq qarama-qarsılıqlar, ekstremizm hám de terrorizmniń qáwip-qáteri bar ekeni globallasıw sharayatında Ózbekstanda milletler hám dinler aralıq múnásibetlerde qáterjamlıqqa beriliw hasla múmkin emes.
Búgingi kúnde dúnyada geosiyasiy báseki barǵan sayın kúsheyip, ayırım kúshler tárepinen xalıqlar sanasına iyelik etiw arqalı túrli din wákilleri arasında óz ara kelispewshilik hám ǵalabalıq tártipsizliklerdi keltirip shıǵarıw, mámlekettiń kúsh-qúdiretin kemeytip, aymaqtı sociallıq, siyasiy hám ekonomikalıq tárepten óz tásir sheńberine alıwǵa háreketler kúsheymekte.
Házirgi dúnyada júz berip atırǵan diniy taqatsızlıq jaǵdayları basqa din wákillerine taqatsızlıq, bir din ishindegi tartıslı múnásibetler hám de dúnyalıq dúzimge qarsı gúres yaki xalıq aralıq dárejedegi qarama-qarsılıqlar menen baylanıslı bolıp tur.
Islam mudamı bárshe din hám itiqad wákillerin ádalat ornatıwda, qáwipsizlikti támiynlewde hám biygúna adamlardıń qanı tógiliwiniń aldın alıwda birge islesiwge shaqıradı.
Demek, Islam dini musılmanlardı óz dinindegi biradarına hám hámme insanlarǵa jaqsılıq, mehir-múriwbet kórsetiwge shaqırıw menen bir qatarda, óz ara tınıshlıq hám tatıwlıqta bolǵan basqa din wákillerine de jaqsılıqta hám mehir-múriwbette bolıwǵa buyırǵan.
Búgingi kúnde Ózbekstanda 130 dan artıq millet hám elat, 16 diniy konfessiya, 153 milliy-mádeniy oray arasında keńpeyillik principlerin qarar taptırıwǵa ayrıqsha itibar qaratılmaqta. Túrli dinlerdiń qádiriyatların asırap-abaylaw, hámme puqaralarǵa itiqad qılıw hám de ibadatların emin-erkin ámelge asırıw ushın zárúr sharayıtlardı jaratıp beriw, dinler hám milletler aralıq awızbirshilikti jáne de bekkemlew júzesinen keń kólemli isler ámelge asırılmaqta. Atap aytqanda, BMSH Bas Assambleyasınıń 2018-jıl 12-dekabr kúni bolıp ótken májilisinde Ózbekstan tárepinen islep shıǵılǵan hújjet jobası tiykarında «Aǵartıwshılıq hám diniy keńpeyillik» rezolyuciyası qabıl qılındı.
Sońǵı jıllarda dúnyada dinler aralıq kelispewshiliklerdi keltirip shıǵarıw, sol arqalı túrli dinge tiyisli puqaralar arasında dushpanshılıq oyatıw, jámiyette biyqararlıqtı keltirip shıǵarıwǵa háreket qılıp atırǵan kúshler bar ekenligi hesh kimge sır emes. Bunday jaǵdayda jámiyette hár túrli din wákilleri arasında tatıwlıq hám awızbirshilikti táminlew, olar arasındaǵı óz ara birge islesiwdi jáne de rawajlandırıw áhmiyetli is esaplanadı.
Joqarıdaǵılardı esapqa alǵan halda Prezidentimiz Sh.Mirziyoev 2023-jıl 19-sentyabr kúni BMSH Bas Assembleyasınıń 78-sessiyasındaǵı sózinde Ózbekstanda UNESCO qollawında Dinleraralıq baylanıs hám keńpeyillik orayın shólkemlestiriw usınısın berdi. Bul oraydıń maqseti elimizde bar bolǵan diniy keńpeyillik dástúrlerin jergilikli hám xalıqaralıq kólemde keń úgit-násiyatlaw, túrli konfessiyalar arasındaǵı doslıq múnásibetler, birge islesiw baylanısların jańa basqıshqa alıp shıǵıw, ekstremizm, radikalizm, ádepsizlik, jınayatshılıq, narkomaniya hámde qorshaǵan ortalıqtı asırap-abaylaw kibi zamanagóy qáwiplerge qarsı dinlerdiń ortaq poziciyaların keń jámáátshilikke jetkeriw kibilerden ibarat boladı.
Juwmaqlap aytqanda, Islam dininde insanlardı túrli dinlerge itiqad qılıw Allahtıń qálewine kóre bolatuǵın is ekeni, musılman adam ózine júkletilgen wazıypanı orınlawǵa juwapker ekeni atap ótilgen. Túrli din wákilleri, ásirese kitap iyeleri esaplanǵan yahudiy hám xristianlar menen eger olar musılmanlar menen dúzilgen shártnamanı buzbasa, jıllı múnásibet ornatıwǵa shaqırıladı.
«Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy»
orta arnawlı islam bilim jurtı
oqıtıwshısı Aydos Yakupov