Házirgi waqıtta ayırım adamlar «Aqıydada kelgen xabarlardıń ishinde mutawatir emesleri, ahad dep atalatuǵınları da bar. Ahad xabarlar menen itiqad máseleleri bekitilmeydi», degen buzıq itiqadtaǵılarǵa qanday juwap beremiz?» degen soraw kóp márte tákirarlanıp turıptı.
Izertlewshi ulamalar, itiqad máseleleri qatań hám mutawatir xabarlar menen bekitilgenindey, ahad xabarlar menen de bekitiledi, deydi.
Biraq, húkim jaǵınan ekewiniń arasında parıq boladı. Quranı káriymde qatań aytılǵan hám hádisi sháriyflerde mutawatir túrde kelgen itiqad máselelerin inkár etken adam kápir boladı.
Al, ahad hádisler menen bekitilgen itiqad máselelerin inkár etken adam kápir bolıp, Islamnan shıǵıp ketpeydi, biraq fasıq boladı.
Zamanlas ulamalarımızdan Muhammad Ábiw Zahra hám Muhammad Nasiriddin Albaniyler ahad xabarlar menen itiqad máseleleri bekitiliwin salaf ulamalardıń sózleri tiykarında dálillegen.
Shayx Muhammad Ábiw Zahra rahmatullahi alayhi: «Negizinde, aqıydalardıń bekitiliwi tek táwildi qabıl etpeytuǵın Quran ayatları hám mutawatir súnnet penen ǵana boladı. Ahad xabarlarǵa kelsek, olardı qabıl etiw wájibligin aytıw menen birge, olar arqalı aqıyda qatań túrde bekitilmewin aytıwımız kerek. Mutawatir bolmaǵan súnnette ayırım aqıydaǵa tiyisli nárseler aytılǵan, biz olardı qabıl etemiz, biykarlamaymız. Biraq, bunı inkár etkenlerdi kápir demeymiz», – degen mánidegi gáplerdi jazǵan.
Sonıń ishinde, Muhammad Nasiriddin Albaniy: «Ayırımlar «Aqıyda tek ǵana qatań dálil, ayat hám mutawatir hádis penen ǵana bekitiledi», – degen pikirge barǵan. Bul – bidat gáp. Sháriyatta negizi joq gáp. Salafi solihlar bul gápti aytpaǵan hám olardan bunı bir de adam ráwiyat qılmaǵan», – dep jazǵan.
Aldınǵı ótken ulamalardıń barlıǵı: «Ahad xabarlar aqıydaǵa hújjet sıpatında qabıl etiledi, olardıń kópshiligi isenimli ilimdi bildiredi», – degen. Sol ulamalardıń qatarında Ibn Salah hám Ibn Kásiyr rahmatullahi alayhima da bar.
Kópshilik waqıtlarda ahad xabarlardan bir qanshasında bir másele zikir etiledi hám olar jámlenip, «mánawiy mutawatir» degen dárejeni aladı.
Diniy ilimlerden biyxabar bolsa da, bul islerge aralasıp júretuǵınlar ózleriniń qábir azabın inkár etiwine sıltaw tabıw ushın «Qábir azabı ahad hádis penen bekitilgen, al ol gúmandı bildiredi, Quranı káriymde gúman qaralanǵan» dep, tómendegi ayattı dálil qılıp keltiredi:
«Olarda bul haqqında hesh qanday ilim joq. Olar tek gúmanǵa ǵana eredi. Álbette, gúman haqıyqat ornına ótpeydi» («Najm» súresi, 28-ayat).
Hár bir ilimniń óz termini bolǵanı sıyaqlı, aqıyda iliminiń de óz terminleri bar. Onda mutawatir xabar menen bekitilgen nárseni yaqiyn ilim menen júzege keldi, delinedi. Mutawatir xabar menen bekitilmegen nárseni «zonn» menen bekitildi, delinedi. Bul jerdegi «zonn» bizdegi gúman mánisin ańlatpaydı. Al, yaqiyn ilim dárejesinde bolmaǵan ilim mánisin ańlatadı.
Eń áhmiyetlisi, «zonn» menen «zonn»nıń parqı bar. Ahad xabar aqıydada hújjet bolmaydı, degen ilimsizlerdiń «zonn»ı menen imam Buxariy, imam Muslim sıyaqlı Islam úmmetiniń kópshiligi tán alǵan imamlar ráwiyat qılǵan sahih hádislerde ráwiyat qılınǵan «zonn»nıń parqı boladı, álbette. Bul haqqında hádis iliminiń úlken bilimdanı, ulumul hádisten musılman úmmeti ijma menen tán alǵan kitaplar jazǵan tanıqlı alım Ibn Salah óziniń «Muqaddima» atlı kitabında tómendegilerdi jazadı:
«Álbette, dáslep ıqtıyar qılǵan mázhabımız tuwrı ekeni maǵan ayan boldı. Sebebi, qáteden pák bolǵan kimseniń «zonn»ı qáte bolmaydı. Úmmet bolsa óz ijmasında qáteden pák».
Jáne usı haqqında ustaz Abdurrahman Hasan Habannakal Maydaniy óziniń «Al-Aqiyda al-Islamiya wa ususuha» atlı kitabında tómendegilerdi jazadı:
«Ayırım ahad hádisler aqoidtıń bir bólegin óz ishine alǵan. Islam úmmeti olardı óziniń aldınǵı ásirlerinde hesh qanday inkársız qabıl etip alǵan. Sol sebepten sol hádisler mutawatir mártebesine kóterilgen. Musılmanlar olardıń mánisin hesh bir inkársız qabıl etkeni ushın olar «mánawiy mutawatir» delinedi. Al, ol sózi mutawatir bolǵan xabar ańlatqan nárseniń dál ózin ańlatadı».
Aqoid iliminiń ata-babaları «Ahad hádislerdi aqıydada hújjet qılıp bolmaydı», degenlerdi qattı qaralaǵanın da aytıp ótiwimiz lazım. Buǵan mısal retinde «Talxiysi sharhi aqoidi Tahawiya» kitabınan úzindi keltiremiz:
«Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnan sahih jol menen bekitilgen sháriy nárseler hám bayanlar hámmesi haq».
Avtordıń bul gápi jahmiya, muattila, mutazila, rofiza mázhablarına qarsı pikir, sebebi olar hádisti inkár etken hám de bul buzıq islerine tómendegi dálillerdi keltirgen:
«Hádis hám xabarlar mutawatir (kóp adamlar tárepinen ráwiyat qılınǵan) hám ahad (az adamlar tárepinen ráwiyat qılınǵan) hádislerge bólinedi».
«Mutawatirdiń ráwiyat súyenishi kúshli hám qatań bolsa da, dálili qatań emes. Sebebi, sózlik dáliller qattı isenimdi ańlatpaydı» (Sonıń ushın, olar sıpatlarǵa dálil bolıwshı Quranı káriym ayatların da inkár etip, buzıq táwiller qılǵan).
Muhaddisler hám ayırım qáwlilerge qaraǵanda imam Ahmad ibn Hanbal rahmatullahi alayhi: «Sahih ahad hádis penen yaqiyn ilim, sonıń ishinde, inkár etken adam kápir bolatuǵın aqıyda bekitiledi», – degen.
Házir áne sol gápti uslap alıp, musılmanlardı sál nársege kápirge shıǵaratuǵınlar kóbeyip ketken. Ayırım hádisi sháriyflerde belgili bir gáplerdi aytqan yaki islerdi qılǵanlarǵa kúpir yaki shirk nısbatı berilgen. Sol hádisler sahih bolıwı múmkin. Biraq, hámmesi ahad hádisler. Ulamalar: «Hátteki, mutawatir hádis penen de insandı dinnen shıqtı, dep húkim qılıw múmkin emes», – dep kelisken. Al, bul ahad hádislerdegi kúpir hám shirk adamdı iymannan pútkilley ayıratuǵın kúpir hám shirk emes, kishkene kúpir hám kishkene shirk esaplanadı. Yaǵnıy, kúpir hám shirkke tiyisli bir is qılǵan esaplanadı. Olardı qılǵan ayıpker insan táwbe qılıwı lazım boladı.
Zarafatdin Sagidullaev
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı.