Salafi salıhlar—Payǵambarımız Muhammad alayhissalam tárepinen maqtalǵan, dáslepki hijriy úsh ásir áwladları. Sol dáwirde jasaǵan sahaba, tabein háa tabaa tabeinlerden ibarat alım-ulamalao, mujtahidlerdi “salafi salıhlar” ataması óz ishine aladı. Payǵambarımız alayhissalam bılay deydi:
“Insanlardıń eń jaqsısı meniń ásirimdegiler. Soń olarǵa jaqın bolǵan (tabein)ler. Soń, olarǵa jaqın bolǵan (tabaa tabein)ler. Olardan keyin jalǵanshılıq tarqalıp ketedi. Hátte bir kisi, odan gúwalıq soralmasada (jalǵanna) gúwalıq beredi, odan ant ishiw soralmasada (orınsız) ant ishedi”.
Usı hádisge tiykarlanıp Islam dininiń dáslepki úsh ásirdegi áwladlardı eń jaqsı insanlar dep atır. Búgingi kúnde belgili tórt fiqhiy mazhab—Hanafiy, Malikiy, Shafeiy hám Hanbaliy mazhabı muassisları hám olardıń ashabları tap joqarıdaǵı hádiste maqtap ótilgen áwlad wákilleri esaplanadı. Olardan keyingi dáwir—hijriy tórtinshi ásirden keyingi bárshe dáwir wákillerinen ibarat xalaf alımlarına, “salafi salıh”, “salafiy”, degen ataması isletilmeydi.
Salafiyler—hijriy jetinshi ásirdiń aqırlarında Ahmad ibn Taymiya al-Harraniy (661-728 hj.) basshılıǵında, tiykarınan ahli sunna imamı—imam Ashariy (r.a.) tárepinen talqın qılınǵan. Ahmad ibn Taymiya hám onıń jaqınlarınan ibarat sanaqlı shaxslardıń pikirinshe, imam Ashariy (r.a.) talimatında ahli hádisler aqaydına qarsı bolǵan. Ibn Taymiya imam Ashariy óz talimatında, Allahtıń ismi hám sıpatları máselesinde zárúr bolǵanı ushın qollaǵan tawil usılın inkar etedi.
Ibn Taymiya óz jónelisin “Manhaju salafis-solih” (salafi salıhlar jolı), degen at penen ataydı. Hám áne sol manhaj tiykarında ómir súriw kerek ekenin aytadı. Nátiyjede ol tiykar salǵan aǵımdıyu oǵan shaqırıwshılar tárepinen “SALAFIYYA”, dep tanıtıla baslandı. Islam ahkamları zaman talabına emes, bálki salafi salıhlar dáwiri—hijriy sáneniń dáslepki úsh ásirine mas tárizde isleniwine úlken ahmiyet beriletuǵın hám sonday jol tutıwǵa shaqırılatuǵın edi. Olardıń aytıwınsha, “salafiylik” jolı tek kitap (Quranı káriym) hám súnnet tiykarında islengen, onda Islam dini ahkamları qayta janlandırıladı, umıtılǵan hám ózgertilgen húkimler asil halına qaytarıladı. Islam bidat hám hurapvtlardan tazalanadı, kúfr hám shirkiy aqıydalarǵa shek qoyıladı. Mine usı ideyalogiya “salafiylik"tiń basqa diniy aǵımlardan ayrılıp turıwshı eń tiykarǵı ideyası.
Ibn Taymiya tárepinen “Islamdı qayta janlandırıw, salaflar jolına qaytıw” uranı astında, oǵan shekem pútkil musılman úmmetinde bolmaǵan jańa pikirler, mujtahidler ijmasına qarsı qaraslar, tórt mazhab ulamalarınıń fiqhiy hám aqıydawiy tiykarlarına mas boʻlmaǵan húkmler ashkara qılına basladı. Tariyxshılar Ibn Taymiyanıń aqidawiy hám fiqhiy máselelerde mujtahidlar keńesi—ijmaǵa qarsı alpısqa jaqın másele bolǵan. (Ijmaǵa qarsı pikir bildiriw—bul háreket ahli sunna ulamaları tárepinen ayrım orınlarda kúfr, bazı orınlarda bidat-zalalat, dep baxalanadı hám islamda qattı qaralanadı.)
Máselen, onıń pikirinshe, Allahtıń kalamı qadim hám ázeliy emes balki, hadis Allah tárepinen jaratılǵan edi. Rasulullah sallallahu alayhi wá sallamnıń múbárek qábirin zıyaratına barıw (ibn Taymiyaǵa shekem, segiz ásirden beri pútkil Islam áleminde bul ámel járiy bolıwına qaramastan) bidat hám zalalat. Sonday-aq, Rasulullah alayhissalam tuwılǵan kúnlerin belgilep atır—mawlid bayramı hám bidat hám paydasız. Rasulullah sallallahu alayhi wa sallamnan qalǵan zatlardı teberik dep asrap-abaylaw shirik deydi. Rasulullah alayhissalam hám basqa aziz-áwliyeler qabirlerin zıyarat qılıw hám sol kibi bir qansha ámeller "bidat", tawhid aqıydasına qarsı bolǵan. Salafiydiń pikirinshe joqarıdaǵı pikirler jahilyat dáwirindegi jerkenishli bud-sanemlerge teńlestirilgen.
Ibn Taymiyanıń bul kibi qarasları óz dáwirde ayrıqsha fitna hám jańalıq bolıwına qaramastan oǵan eretuǵınlardıń sanı kóp bolǵanın tán almay ilaj joq. Onıń tárepdarları tiykarınan kópshiligi sawatsızlardan quralǵan.
Kamalbek Tórebaev, Nókis qalası «Salmen iyshan» jame meshiti imam-nayıbı.
