Juwınıw óziniń áhmiyeti menen ádep-ikramlılıq qásiyetine iye. Bul tazalıqtıń hám azadalıqtıń girewi bolıwı menen birge ádepliliktiń belgisi. Juwınıw hár bir musılman adam islewi kerek bolǵan lazım islerden. Musılman adam ómiri dawamında hár kúni juwınıwǵa mútáj boladı. Sebebi hár bir musılmanǵa suw menen juwınıw parız esaplanadı.
Bul hár qanday musılmannıń ibadatınıń tuwrı bolıwında eń áhmiyetli orında turadı. Denemizdiń hám ruwxımızdıń pák bolıwı álbette juwınıw, tahárat alıw, sanamızdı pasıq oylardan awlaq tutıw, kewil gáwharımızdı taza tutıwımız benen ámelge asırıladı. Quranı káriymniń táwbe súresinde «Allah pákleniwshilerdi jaqsı kóredi» -delingen 108-ayatında Allah taala páklikti hám pák bolıp júriwshilerdi maqtap, olardı jaqsı kóriwin bayan etpekte. Negizinde hár qanday musılman adamnıń páklenip júriwi ushın usı ayattıń ózi jeterli. Sebebi musılman adamnıń bul dúnyada jasawdan maqseti Allah taalanıń ırazılıǵın tawıp, Oǵan ibadat qılıw bolıp tabıladı. Allah taala jaqsı kóretuǵın islerdi islew Onıń ırazılıǵına alıp barıwshı jollardıń biri esaplanadı.
Sonıńday-aq hádisi sháriyflerde de pák, taza júriwge shaqırılǵan. Nábiy sallallahu alayhi wasallam: “Álbette, úmmetim qıyamat kúni tahárattıń izinen mańlayları appaq hám ayaq-qollarınan nur taralıp turǵan hallarında shaqırıladı. Solay eken, sizlerden kim óziniń mańlayındaǵı belgini uzaytırıwǵa qádir bolsa, sonı qılsın”, dedi. Hár bir musılman qıyamat kúni óziniń dárejesi ullı bolıwın qáleydi. Sebebi adam balasınıń haqıyqıy dárejesi sol kúni belgilenedi. Solay eken, qaysı birimiz qıyamat kúnindegi dárejemiz ullı bolıwın qálesek, onda pák bolıp taháratlı bolıp júriwge háreket qılıwı kerek.
Taháratlı júriw arqalı musılman adam ózi bilip-bilmey qılǵan ayrım gúnalarınan da qutılıwı múmkin. Bul haqqında Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Qashan musılman bende tahárat qılsa, onda, ol betin juwǵanda sol suw yamasa sol suwdıń aqırǵı tamshısı menen onıń eki kóziniń qarawı arqalı qılǵan qáteleri tógiledi. Qashan eki qolın juwsa, sol suw yamasa sol suwdıń aqırǵı tamshısı menen onıń eki qolı arqalı qılınǵan qáteleri tógiledi. Qashan eki ayaǵın juwsa, sol suw yamasa sol suwdıń aqırǵı tamshısı menen eki ayaǵı arqalı qılǵan qáteleri tógiledi. Usınday etip ol gúnalardan pák boladı», dedi. Bul hádis álbette musılman ushın úlken quwanısh esaplanadı. Sebebi biz arasında bilmey, bazıda bilip qáteshilikler, gúna isler qılıp qoyamız. Sonıńday-aq, basqa hádisi shariyfte de: “Kim tahárat alsa, taháratın shıraylı qılsa, onıń qáteleri denesinen, hátte, tırnaqları astınan da shıǵıp ketedi», delingen. Usı jerde bir máseleni aytıp ótiwimiz zárúr. Bul hám onnan aldınǵı hádisi shariyflerde gáp kishi gúnalardıń keshiriliwi haqqında ketip atır. Usı hám usınday hádislerdi oqıǵan adam qálegenshe gúna qılıp, keyin, bir márte tahárat qılsam hám namaz oqısam gúnalardan qutılaman dep oylawı nadurıs. Bunday mánidegi hádislerde aytılǵan gúnanıń tógiliwi Allah penen bende arasındaǵı múnásibette bende tárepinen bolǵan kishi gúnalarǵa tiyisli hám bir nárseni umıtpaw kerek, hár qanday gúnanı Allah keshiredi, basqası emes.
Sháriyatımızda páklik ústine jáne páklikke qızıqtırılǵan. Bul tómendegi hádisi sháriyfte óz sáwlesin tapqan. Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Kim tahárattıń ústine tahárat qılsa, oǵan on jaqsılıq jazıladı», dedi.
Páklik haqqında dinimizde dúnyanı tán qaldırǵan bir gáp bar, Payǵambarımız Muhammad sallallahu alayhi wasallam: «Páklik iymannıń yarımı» degen. Musılman adamnıń eń tiykarǵı wazıypası iyman keltiriw bolsa, sol iymannıń yarımı páklik penen bolatuǵın ekenin bizlerge payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam úyretpekte.
Sháriyatımız buyırǵan hár qanday ámel insan ushın paydalı boladı. Sháriyatımızda insanǵa zıyanlı is buyırılmaǵan. Álbette insan páklenip júrse, ózine payda, biraq bunı sháriyat buyırǵanınday etip, ámel qılsa nur ústine nur boladı hám bunnan sawap aladı.
Musılman adam juwınıw ushın kerek bolatuǵın suwdıń pákligin bilip alıwı kerek boladı. Allah taala: «Sizlerge aspannan onıń menen pákleniwińiz ushın suw túsirdi» (Anfal 11) Bul ayatı káriymadan biz jawın suwları menen pákleniwimizge, tahárat, ǵusıl qılıwımızǵa bolatuǵın ekenin bilip alamız. Ulıwma aytqanda dáryalardaǵı, teńizlerdegi suwlardan da tahárat qılsa boladı. Biraq suw kóp turıwı nátiyjesinde suw óz qásiyetin joytıp yaǵnıy dámi, reńi ózgerip yamasa basqa awqatlıq nárseler aralasqan bolsa, nájas nárse túsken bolsa, onda onnan tahárat qılıp bolmaydı. Biraq aǵıwshı dáryalar, kanallar, sonday-aq maydanı úlken háwizlerge najas aralassa da, tahárat alsa bola beredi.
Sháriyatımızda juwınıwdıń ózine tán ádepleri bar. Olardan birinshisi oyanǵanda birinshi qoldı úsh márte juwıw, bul haqqında Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Hesh birińiz uyqısınan oyanǵanda, qolın úsh márte juwmastan turıp, onı ıdısqa salmasın. Sebebi hesh birińiz qolı qay jerde túndi ótkizgenin bilmeydi yamasa qolı qay jerden aylanǵanın bilmeydi», dedi. Sonıń ushında biz tahárat qılǵanda aldın qolımızdı úsh márte juwıp alamız.
Juwǵanda «Bismillahir Rohmanir Rohiym» dep aytıw kerek. Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Taháratı joqtıń namazı joq. «Bismillah»tı aytpaǵannıń taháratı joq»,degen Ulamalarımız bul hádisi sháriyfti kámil sózi menen sharhlaydı, yaǵnıy «Bismillah»tı aytpaǵannıń taháratı kámil tahárat bolmaydı dep túsindiredi. Ulıwma aytqanda musılmanshılıqtı hár qanday istiń bası «bismillah» penen baslanadı.
Juwınǵanda álbette tisti tazalaw kerek. Kópshilik tisti tazalaw evropadan kelip shıqqan deydi, biraq evropa tisti tazalaw haqqında ele oylap ta kórmegen waqıtta, bul is dinimizde súnnet bolǵan edi. Insaniyat tariyxında tisti tazalap júriwge birinshi bolıp Nábiy sallallahu alayhi wasallam buyırǵan. Ilajı bolsa hár bir namazǵa tahárat alǵanda tisti tazalaǵan jaqsı is. Sebebi Nábiy sallallahu alayhi wasallam: «Eger úmmetime qıyın bolmaǵanında, olardı hár bir taháratta miswak penen tislerin tazalawǵa buyırǵan bolar edim», degen. Sonday-aq musılman adam tırnaqlardı waqtında alıp, túklerin tazalap júriwi kerek.
Juwınıwdıń ádeplerinen biri bul suwdan paydalanǵanda ısırapkershilikke jol qoymaw. Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallamnıń tahárat hám ǵusıl qılıwları bizlerge súnnet bolıwı menen birge, onıń sallallahu alayhi wasallamnıń suwdan paydalanıwda ısırapkershilikke jol qoymaǵanlıǵı bizlerge órnek boladı. Anas razıyallahu anhudan Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń tahárat hám ǵusılları haqqında soralǵanda. Ol: Nábiy sallallahu alayhi wasallam bir sodan bes mudqa shekem ǵusıl qılar, bir mudqa tahárat qılar edi, dep juwap bergen. So 2,75 litrge, mud 0,688 litrge teń. Demek, Nábiy sallallahu alayhi wasallam 2,75 litrden 3,44 litrge shekem suwǵa ǵusıl qılǵan. 0,688 litrge tahárat alǵan. Usı jerde ózlerimizdi oylap kóreyik, biz tahárattı qumanda alǵannıń ózinde 1,5-2 litr suwdı sarplaymız. Eger kranda tahárat alsaq, onda, 5-6 litrge shekem suwdı joq qılamız. Endi ǵusıldı aytatuǵın bolsaq, biz ózimiz bilmegen halda keminde 20 litr, bolmasa 30-35 litrge shekem suwdı isletemiz. Hámmemizge málim, tábiyat qorlarınan máqsetke muwapıq paydalanıw degende birinshi náwbette insaniyat ushın eń zárúr bolǵan suwdı únemlep paydalanıw dárkár. Sonday eken bul máselede Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallamnan órnek alıw ádebimizdiń shıraylı bolıwında áhmiyetli orın tutadı.
Juwınıwdıń ádeplerinen jáne biri hájetke shıqqannan keyin álbette farjdı juwıw. Bul da bizlerge súnnet esaplanıp, hádislerde: «Nábiy sallallahu alayhi wasallam bawl qıldı, keyin farjin juwıp, tahárat qıldı», delingen.
Tahárattı úsh márteden qılıw súnnet esaplanadı. Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń dáwirinde bir sahralı adam tahárat haqqında sorap kelgende, oǵan Nábiy sallallahu alayhi wasallam úsh márteden qılıp kórsetip, keyin: «Tahárat usınday boladı, kim bunnan kóp qılsa, onda haqıyqatta, jaman qılıptı, háddinen asıptı hám zulım qılıptı», degen. Tahárattıń tórt parızı bar, olar: qoldı, betti hám ayaqtı juwıw hám basqa mash tartıw. Tahárat alǵanda birinshi qol úsh márte juwıladı, keyin awız úsh márte, murın úsh márte shayıladı. Keyin bet úsh márte juwıladı, bunda iyektiń astılarınan qulaqlarǵa shekem hám shashlardıń ósip shıqqan jerlerine shekem juwıw kerek, saqalı bar adam saqalların hilal qılıwı kerek, yaǵnıy barmaqları menen onıń arasınan ótkiziwi kerek. Keyin eki qolın shıǵanaqlarına shekem hesh bir jerin qaldırmay úsh márte juwıw kerek. Keyin basımızǵa bir márte mash tartıw kerek. Mash qılınǵannan keyin kórsetkish barmaqları menen qulaǵınıń ishin, bas barmaǵı menen qulaǵınıń artın hám qolınıń artı menen moynına mash tartıwı kerek. Bunnan keyin eki ayaq úsh márteden juwıladı. Ayaq juwılǵanda barmaqlardıń araları jaqsılap ısqalap juwıladı. Tahárat qılınǵanda aǵzalar ońnan juwıladı, sóylesilmeydi, qublaǵa qarap turadı, suw jıynalmaytuǵın jerde turadı, ilajı balǵansha hesh kimniń járdeminen paydalanılmaydı, qolında júzigi bolsa onı qıymıldatıp astına suw kirgiziledi, hár bir aǵza juwılǵanda bismillah aytıladı.
Ǵusıl qılıw hár bir musılmanlarǵa shárt bolıp, ihtilam, junub bolǵan erkekler hám hayallar, sonday-aq hayız, nifas bolǵan hayallar ǵusıl qılıwı kerek. Sebebi diniy ámeller joqarıdaǵı jaǵdaylarda yaǵnıy ihtilam, junub, hayız, nifas hallarında qılınıwı qadaǵan qılınǵan. Allah taala aytadı: «Eger junub bolsańızlar, onda páklenińler». Ádette jas balalar er jetkennen baslap ihtilam boladı. Sonday-aq qızlarda ihtilam boladı. Usınday hallarda ǵusıl qılıw kerek. Erli-zayıp qosılǵannan keyin olar junub boladı. Bunda kúyewi maniy tókpesten, tek alatınıń basın kirgiziwiniń ózi ekewine de yaǵnıy oǵan da hayalına da ǵusıldı wájib qıladı. Hádiste: «Qashan súnnet qılınǵan jer súnnet qılınǵan jerden ótse, haqıyqatta, ǵusıl wájib boladı». Sonday-aq, qız balalar balaǵatqa jetkennen baslap hár ay hayz kóredi. Bunda oǵan hayzdan qanday tazalanıw jolların anası yamasa ájapaları tárepinen úyretiliwi kerek. Hayz kúnleri tamam bolǵanınan keyin sol qız ǵusıl qılıwı kerek boladı. Sonday-aq, bala tuwǵan hayallar tuwǵanınan keyin uzaǵı menen 40 kúnge shekem nifas kóredi. Bular da nifası tamam bolǵanınan keyin ǵusıl qılıwı kerek boladı. Joqarıdaǵılardıń barlıǵı ǵusıl qılmawınan aldın namaz oqıwı, Quran oqıwı, meshitke barıwı, tawap qılıwı múmkin emes. Hayallar hayz hám nifas waqtında namaz oqımaydı, qalǵan namazlardı qaza da qılmaydı yaǵnıy qalǵan namazlar olardıń moynınan saqıt boladı, biraq orazasın qaza qılıp keyin tutıp beriwi kerek.
Bunnan basqa jaǵdaylarda da ǵusıl qılıw kerek. Mısalı juma kúni, qan aldırǵannan keyin, mayyitti juwǵannan keyin, biraq bular súnnet esaplanadı. Álbette hár bir musılman adam Nábiy sallallahu alayhi wasallam qılǵan hár bir isti qılıwǵa ádetleniwi kerek.
Ǵusıldıń ózine tán ayırım ádepleri bar. Bulardan birinshisi ǵusıl qılǵanda áwrat jerler kórinbey turıwı kerek. Bul haqqında hádisi sháriyfte: «Erkek erkektiń áwratına qaramaydı. Hayal hayaldıń áwratına qaramaydı. Bir kiyimniń ishine eki erkek kirip, denelerin bir-birine tiygizbeydi. Bir kiyimniń ishine eki hayal kirip, denelerin bir-birine tiygizbeydi», delingen. Demek, shomılǵanda áwratlarımızdı jawıp alıwımız kerek eken. Ayrımlar buǵan ámel qılmastan kanallarda japlarda, basseynlerde tek ish kiyim menen shomıladı. Nábiy sallallahu alayhi wasallam ashıq jerde jalańash shomılıp atırǵan adamdı kórdi. Keyin minbarǵa bardı da Allah taalaǵa hamd aytıp bolıp: «Álbette Allah taala júdá namıslı hám tosılǵan. Namıstı hám tosılıwdı jaqsı kóredi. Kim ǵusıl qılsa tosılıp alsın», - dedi. Demek, shomılǵanda, ǵusıl qılǵanda álbette ústimizge bir nárse taslap alıwımız kerek boladı. Hátte bir ózimiz shomılǵanda da.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam «Bes nárse fitratdandur, degen. Birinshisi haram túklerdi alıp júriw, ekinshisi súnnet qıldırıw, úshinshisi saqal-murtların qısqartıp júriw, tórtinshisi qoltıq astın tazalaw, besinshisi tırnaqların alıp júriw». Sebebi, túkler ósiwi nátiyjesinde insanda qolańsa iyisi payda bolıp óziniń hám átirapıńdaǵılarda qolaysızlıq oyatadı. Ósik tırnaqlar mikroblardı jıynap, kesellik shaqıradı. Tırnaq alıw súnnet. «Tırnaq alıw oń qoldıń kórsetkish barmaǵınan shunaytayına shekem alınadı. Soń shep qoldıń shunatayınan baslap bas barmaǵınıń tırnaǵın alıp, aqırında oń qoldıń bas barmaǵınıń tırnaǵı alınadı. Ayaq tırnaqları oń ayaqtıń shunaytayınan baslap shep ayaqtıń shunatayında tamamlanadı» (Tuhfatul axbar kitabınan) Tırnaq kúndiz yaki túnde, shembi bolsa da ekshembi bolsa da alına beredi, jaqsı is artqa súrilmeydi. Kúnlerden ırım qılıw bidatshınıń isi. Tırnaqtı tis penen alıwǵa bolmaydı. Alınǵan tırnaq jerge kómiledi. Junub adam ǵusıl qılmastan burın tırnaq, shash, túklerin alıwı mákiriw boladı. (Maslakul muttaqin) Ǵusıl qılıp bolǵannan soń alsa boladı. Tırnaq awqatlanatuǵın, jas balalar oynaytuǵın jerden awlaqta alınıwı kerek. Ǵusıl qılǵanda birinshi eger junub bolsa junublıq jetken jerler juwılıwı kerek, keyin bas juwıladı, keyin oń hám shep qollar juwıladı, keyin farj juwıladı, keyin barmaqları menen shashlarınıń arasın jaqsılap sıypaydı, suw jetpegen jeri qalmawı kerek. Keyin deneniń qalǵan bólekleri juwıladı, eń sońında ayaqlar juwıladı.
Xalqımız burınnan ǵusıl ádeplerine itibar berip kelgen. Ǵusıl ádepleri jas kelin-kúyewlerge ata-anası jeńgeleri tárepinen túsindirilgen. Sonday-aq úrp-ádetlerge názer taslaytuǵın bolsaq basqa xalıqlarda ushıraspaytuǵın biziń xalqımızda jas kelin-kúyewlerge murındıq ata-ana saylaw dástúri bar. Bunıń negizinde jaslardıń ata-anasına ayta almaytuǵın sırların, olardıń arasındaǵı tatıwlıqtı bekkemlew kibi wazıypalar jatır. Házirgi waqıtta ayırım jas kelin-kiyewler arasında ǵusıl haqqında tolıq túsinik umıtılıp baratırǵanday. Usı jerde sonı aytıp ótpekshimiz bul máselege ata-analar jeńgeler, murındıq ata-analar itibardı kúsheytiwi kerek.
Musılman adam hámme waqıt taza júriwge umtılıwı kerek. Ásirise awqat jemesinen aldın hám keyin eki qoldı hám betti juwıwı kerek. Nábiy sallallahu alayhi wasallam aytadı: «Awqattıń bereketi onnan aldın eki qoldı juwıw hám onnan keyin eki qoldı juwıw». Bizlerde bul ádet jaqsı jolǵa qoyılǵan. Súnnet bolǵan bul ádep ata-babalarımızdan bizlerge miyras bolıp qalǵan.
«Kámil insan» kitabı tiykarında
Idrisov Abdulhamid tayarladıMuhammad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi