Hár bir nárseniń ádebi bolǵanınday, sháriyatımızda túshkiriw hám esnewdiń de ózine tán ádepleri bar.
Adam túshkirip, hamd aytsa, esitken adam oǵan salamatlıq, Allah taalanıń miyrim-shápáátin sorap duwa qılsa, olardıń bir-birine mehr-muhabbatı artadı. Sebebi, Imam Buxariy ráwiyat qılǵan bir hádiste bılay delinedi: «Arańızda birew túshkirse, «Álhamdúlillah» desin, al bunı esitken adam «yarhamukallah» dep juwap qaytarsın. Sonda túshkirgen adam «Yahdikumullahu wa yuslih balakum», yaǵnıy «Allah hidayatqa baslasın hám qálbińizdi tuwrı qılsın», - dep duwa qılsın degen. “Álhamdulillah” sózi Allah taaalaǵa hamd bolsın mazmunın berse, “Yarhamukallah” sóziniń mánisi Allah taala saǵan reyim etsin degendi ańlatadı. Eger Allah taalaǵa hamd aytpasa oǵan jaqsılıqtı duwa qılmańlar dedi. Ulama Halimiy aytadı: «Túshkiriw seziw aǵzaları - nerv tamırları hám miyden hár qıylı keselliklerdiń arıwına sebep boladı. Sonıń ushın túshkirgen adam Allah taalaǵa hamd aytıwı tiyis boladı» .
Ábiw Musa razıyallahu anhu aytadı: «Men Rasullullah sallallahu alayhi wasallamnıń: “Eger bir adam túshkirip, hamd aytpasa, oǵan juwap qaytarmań» degenin esittim», - degen. Bul hádisten kórinip turıptı eger bir adam túshkirip bolıp hamd aytpasa, qasındaǵılar oǵan tashmit aytpaydı, bálki oǵan túshkirgende hamd aytıw kerek ekenligin úyretiwi tiyis, túshkirgen adam bunı úyrenip bolıp, hamd aytqanınan keyin oǵan tashmit aytsa boladı.
Túshkirgen adam da juwap qaytarǵan adamǵa Allah taaladan rahmet, hidayat, miyrim-shápáát sorap, duwa qılıwı hám hár bir mómin kisi bul sózlerdi yadlap alıwı lazım.
Bir adam úsh márteden kóp túshkirse, onda, shıpa tilenedi. Sebebi Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam: «.. úsh márteden kóp túshkirse, demek, ol ayazlaǵan, oǵan tashmit aytılmaydı», - degen. Ulamalarımızdan kópshiligi úsh márteden kóp túshkirgenlerge den-sawlıqtı tilep duwa qılıwdı mustahab degen.
Xalqımız arasında túshkirgen adamǵa «saw bol» , «yarakumalla» dep aytıw usılları bar. Bular dinimiz ádebine tuwrı kelmeydi. Sebebi «saw bol» sózi sháriyatımızda aytılıwı kerek bolǵan «yarhamukalloh» sóziniń mazmunın ańlatpaydı, al «yarakumalla» sózi bolsa, «yarhamukalloh» sóziniń nadurıs aytılıwı. Musılman adam bul sózlerdi yadlap alıwı lazım.
Túshkirgende sháriyatımız ádeplerinen jáne biri túshkiriwshi óz aǵzalarına zıyan jetkizbewi hám qasında otırǵanlardıń mazasın almawı ushın túshkirgendegi dawısın múmkinshiligi bolǵansha pásletiwi, átirapındaǵılar esitetuǵın etip, hamd aytıwı hám awız-murnın qolı yamasa bet oramalı menen jabıwı ádepten bolıp esaplanadı. Ábiw Hurayra razıyallahu anhu: «Rasulullah sallallahu alayhi wasallam: «Eger túshkirse, qolların awzına qoyatıǵın edi hám dawısın páseytetuǵın edi»,-degen. Ábiw Dawıt hám Imam Termiziy ráwiyat qılǵan.
Esnewdiń de ózine tán ádepleri bar. Musılman adam birinshi náwbette esnewden ózin uslawı kerek. Hádisi sháriyfte: «Esnew shaytannan, eger adamnıń esnegisi kelse, ilajı bolǵansha onı qaytarsın. Adam esnese shaytan onnan quwanadı», delingen.
Ata-ana, ulama, ustaz, kibi húrmetli insanlar aldında, awqatlanıp atırǵanda, májiliste ilajı bolǵanınsha esnemewi, túshkirmewi dárkár. Bunnan qala berdi sabaq payıtında, marshurtda yaǵnıy kópshilik bar jerde esnep, túshkirmewimiz kerek. Bul sol oqıwshınıń oqıtıwshıǵa hám úyrenip atırǵan ilimine, insanlardıń bir-birine húrmetsizligi sanaladı. Biraq, esnewdi uslap tura almasa awzın qolı menen basıp turıwı kerek.
Musılman adam esnegende qolı menen awzın jabıwı kerek. Bunda eger adam tik turǵan halda bolsa, oń qolınıń alaqanı menen, eger otırǵan halda bolsa, shep qolınıń ústi menen jabıwı kerek. Hádisi sháriyfte bul haqqında: «Aralarıńızdan kimde-kim esnese, qolı menen awzın bekitsin, sebebi shaytan awzına kiredi», delingen. Imam Muslim ráwiyatı.
Insannıń dawıs shıǵarıp esnewi ádepsizlik esaplanadı. Sebebi, Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam: «Eger sizlerden birińiz esnese «hah» demesin, sebebi onday qılıw shaytannan, buǵan shaytan kúledi»,degen.
Insan tábiyatındaǵı hesh oylamaǵan jerden payda bolatuǵın halatlardıń biri túshkiriw hám esnew itibarlılıqtı talap etkenligi ushın da joqarıdaǵılarǵa ámel qılsaq ádebimizdi jáne de zıyada etken bolamız.
«Kámil insan» kitabı tiykarında
Idrisov Abdulhamid tayarladı
Muhammad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi