Insannıń fizikalıq hám ruwxıy jaqtan dem alıwın támiyenlewshi faktorlardan biri uyqı Allah taalanıń bizge bergen ullı nematlarınan.
Biz ádette kúndizi kúndelikli turmıs táshwishleri hám miynet nátiyjesinde talıǵamız. Erteńgi kún ushın denemizge qaytadan quwat, kúsh jıynap azıqlanıw máqsetinde túnleri kózimizdi ilemiz. Bul haqqında Allah taala “Naba” súresiniń 9-11-ayatlarında bılay deydi: “Uyqılarıńızdı (denelerińiz hám nervlerińiz ushın) dem alıs qıldıq. Túndi (óz qarańǵılıǵı menen barlıq nárseni jasırıp turatuǵın) kiyim qıldıq. Al, kúndizdi tirishilik (waqtı) qıldıq» .
Haqıyqatında da, uyqı bizdi keyingi kúnge uzatıp salıwshı, ruwxımızdı jeńillestiriwshi azıq. Sebebi, dúnyadaǵı barlıq janzat duwshar bolatuǵın talıǵıw, sharshawdıń uyqıdan bólek emi joq. Tek denege emes, aqılǵa da yaki miyge uyqı menen dem beriledi. Uyqınıń qádiri uyqısız ótken kúnnen soń belgili boladı. Uyqısız júrgen adam kún dawamında sál nársege ashıwlanıp, shertilip júredi. Biraq bazıda bolıp turatuǵın uyqısızlıq dártine jolıqqan adamdı qandayda bir dári járdeminde uyqılatıw múmkin. Bul Jaratqannıń bergen haqıyqıy uyqınıń ornın basa almaydı.
Allah taala bendelerine óz nematların beredi eken, bendesi bul nematlardan aqılǵa muwapıq paydalanıp, jaratqanǵa shúkir qılıwdı qáleydi. Bul «Ibrahim» súresiniń 7-ayatında bılay táriyplenedi: “Jáne Rábbińiz aytqan (bul sózler)di esleń: «Ant etemen, eger (bergen) nematlarıma shúkir qılsańız, álbette, (olardı jáne de) zıyada qılaman. Eger shúkirsizlik qılsańız, álbette azabım júdá awır boladı».
Adam túndi biyhuwda isler menen ótkerip, tań atıp, quyash shıqqanda da ǵáplet basıp jata bermey, Allah taalanıń nematınan orınlı paydalanıp, erte jatıp, erte tursa, jeńil tartıp, qılatuǵın isleri de bereketli boladı.
“Erte jatıp erte tur,
Bedeniń bolsın salamat”-dep XX ásir qaraqalpaq ádebiyatında belgili iz qaldırǵan S.Májitov aytqanınday óz waqtında uyqılaw, azanda erte turıw, biymezgil uyqılamaw den-sawlıǵımızdıń girewi.
Hár bir nárseniń ádebi bolǵanınday, uyqınıń da óz ádebi bar. Uyqılamaqshı bolǵan adam aldı menen Allah taala buyırǵan jaqsı ámellerge kúsh toplawdı niyet etedi. Jatpastan aldın dárwaza-esikler bekitiliwi kerek. Suw ıdısları menen azıq-awqatlardıń ústi jawıp qoyıladı. Shıraqlar hám janıp turǵan ot (gaz)lar óshiriledi.
Hádiste: “Qollarında awqattıń juǵı menen jatıp, uyqılaǵan adamǵa qandayda bir kesellik jetse ózinen kórsin» , delingen. Sonday eken tislerin máswek yaki tis shetkası menen tazalap, tahárat alınadı. Tis insan ushın biybaha gáwhar esaplanadı. Sonıń ushın tislerimizdiń kútimine ayrıqsha itibar beriwimiz kerek. Awqatlanıw nátiyjesinde tislerdiń arasına awqat qaldıqları kirip, maylar jabısıp qaladı. Tisin juwmay jatatuǵın adamlar tis keselligine tez-tezden duwshaker boladı. Bul insan organizmindegi basqa aǵzalardıń da keselleniwine alıp keledi. Tislerin juwıp turatuǵın adam bolsa tis keselliginiń aldın alıw menen awzınan jaǵımsız iyisti joq etip, átirapındaǵılardıń ızasın keltirmeydi.
Tahárattıń pazıyleti haqqında xalifa Usman razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı:» Kim tahárat alıp uyqıǵa jatsa eger tahárattı óz qaǵıydasına muwapıq halda alǵan bolsa onıń barlıq gúnaları denesinen hám hátte tırnaqları astınan da shıǵıp ketedi» . Buxariy hám Muslim ráwiyatları.
Demek, tahárat penen jatqan adam gúnalardan páklenip, ibadat ústinde jatqan esaplanadı. Nabada bendeshilik bolıp, qaytıs bolıp qalsa, iyman menen ibadat ústinde ketken boladı. Uyqıǵa jatqan adam nawqas yaki qartayǵan bolsa, qılatuǵın wásiyatları hám alıs-berisi jazılǵan qaǵaz basınıń astında bolıwı kerek. Sebebi uyqı payıtında jan tapsırsa perzentleri qaǵazdı tawıp alıp, wásiyatlardı ámelge asıradı, qarızları bolsa tólep, qıyamat qarızınan azat etedi, alatuǵınları bolsa alıp, óz ornında jumsaydı.
Adam uyqıǵa jatıwdan aldın bilip-bilmey jol qoyǵan gúnalarına pushayman bolıp: «Aman-esen oyansam, hesh kimge jamanlıq hám zulım qılmayman», - dep niyet qıladı. Jatatuǵın ornında otırıp, Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam qılǵanınday, qolın duwaǵa ashıp, aldın «Ihlas» súresin oqıp, qolına dem saladı. Soń «Falaq» súresin oqıp, qolına dem saladı. Keyin «Nas» súresin oqıp qolına dem saladı. Keyin eki qolın basınan baslap sıypalap júzine, kókiregine hám beline qolı jetkenshe súrtedi, soń arqası, eki bilegi hám qollarına ısqılaydı. Bul ámel úsh ret qılınadı, hár sapar joqarıda tilge alınǵan súreler oqılıwı shárt. Soń: “Bismikallahumma ahya wa amutu”, yaǵnıy «Ya Allahım, Seniń atıń menen jasayman hám Seniń atıń menen ólemen» , dep oń tárepi menen qublaǵa qaraǵan halda jatadı, keyin qálegen tárepine awdarılıwı múmkin. Biraq, azanda uyqıdan turǵan adam shep tárepi menen jatqan bolsa, awdarılıp, oń tárepi menen turadı hám mına duwanı oqıydı: «Álhamdú lillahillazi axyana bada ma amatana wa ilayhin nushuwr». Mánisi: “Bizlerdi óltirgeninen keyin tiriltken Allah taalaǵa hamd bolsın. Qaytıw tek Onıń aldınadur» . Xalıq arasındaǵı “óli menen uyqı teń” degen sózdiń tórkini usı bolsa kerek.
Ilajı bolsa bir xanada jalǵız uyqılamaw, jatqanda qublaǵa yaki muqaddes kitaplar turǵan tárepke ayaq sozbaw kerek.
Dústómenine yamasa shalqasına jatıw ádepsizlik sanaladı. Halimiydiń «Minhaj» kitabında hayallardıń shalqasına jatıp uyqılawı makruh delingen. Ibn Sinanıń jazıwına qaraǵanda, shalqasına jatıp uyqılaw adamda sakta, láń, sandıraqlaw kesellikleriniń kelip shıǵıwına sebep boladı eken. Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam dústómenine jatqan adamdı kórgeninde onı uyqısınan oyatıp: “Bul jalqawlardıń jatısı. Júzin jerge qaratıp jatırǵan adamǵa Allah taalanıń ǵázebi boladı» , degen. Oń qaptal menen jatıp, oń qol alaqanın júziniń astına qoyıp uyqılaw jaqsı boladı. Sebebi, Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam usılay uyqılaǵan. Medicina qánigeleri de bunday etip uyqılawda dene aǵzalarınıń islewi, zat almasıwınıń jaqsılanatuǵının dálillegen. Ibn Jawziy «Tib» kitabında: “Jaz kúnleri quyash nurı astında uyqılaw eski keselliklerdi qozdıradı. Ay nurı astında uyqılaw insan reńin sarǵaytıp, bas awırıwına sebep boladı”, - dep jazǵan.
Xalqımız ata kári diyxanshılıq. Sol sebepli bazıda dalada, atızlarda qalıp ketiwimizge tuwra keledi. Bunday waqıtları keń dalada yamasa atızda uyqılaǵanda ózin hár túrli zıyanlı jánlik hám haywanlardan qorǵawǵa háreket etiw de uyqılaw ádebine kiredi. Rasullullah sallallahu alayhi wasallam: “Kim ústi jabılmaǵan ashıq orında uyqılap ólse, ózinen kórsin”, - degen.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam: “Qaylula qılıń, sebebi shaytan qaylula qılmaydı”, - degen.
Masud ibn Mahmud ibn Yusuf as-Samarqandiydiń “Saloti Masudiy” fiqhiy shıǵarmasında uyqınıń tómendegidey túrin kórsetip ótken:
Delbelikke sebep bolatuǵın uyqı. Namazlıger waqtındaǵı uyqı Rasulullah sallallahu alayhi wasallam bir hádisinde: “Kim namazlıgerden keyin uyqılasa hám aqıldan azıp, jilli bolsa, basqanı ayıplamasın», degen. (Ábiw Yala ráwiyatı)
Azap-aqıbetke sebep bolıwshı uyqı. Bul quptan namazın oqımastan uyqılaw.
Ádettegi uyqı. Túngi uyqı. Yaǵnıy quptan namazınan sońǵı uyqı.
Ókinishke sebep bolatuǵın uyqı. Tańda hám ilimiy májilis bolıp atırǵandaǵı uyqı.
Ǵáplet uyqısı. Tań atıp atırǵandaǵı uyqılap jatıw. Rasulullah sallallahu alayhi wasallam qızı Fatimaǵa razıyallahu anhu: “Tańda uyqılap jatpa, sebebi bul waqıtta úsh nárse: jaqsılıq, ádep, bereket bólistiriledi”-dedi. Basqa bir hádiste: “Tańda uyqılaw ırısqını kemeytedi», dep aytılǵan.
Paqırlıqqa sebep bolatuǵın uyqı. Tań namazınan keyin kún shıqqansha uyqılap jatıw. Bul kámbaǵallıqqa, diywanashılıqqa, qarızdarlıqqa sebep boladı.
Zıyan uyqı. Adamnıń ibadattan soń duwada, sanada, salawatda, qiráátde kózi ilinip ketiwi.
Ráhát uyqı. Bópelerdiń, kesel adamlardıń uyqısı. Olar qansha kóp uyqılasa payda hám ráhát aladı.
Ibadat uyqı. Alımlardıń hám oraza bolǵan adamnıń uyqısı. Kimde-kim quptan namazınan soń taháratlı halda uyqılasa, perishteler qorǵawında boladı.
Káramat uyqı. Túnde turıp namaz oqıp atırıp, sharshap sájdede uyqılap qalıw.
Kóp uyqılasaq kóp dem alamız dep oylaw natuwrı. Kóp uyqılaw den sawlıqqa zıyan, adamnıń júzin sarǵaytıp, hálsiz, nemquraydı etip qoyadı. Danıshpanlar kóp sóylew menen kóp jewdiń qatarına kóp uyqılawdı da jaman sanaǵan. Kúnine bes saattan segiz saatqa shekem uyqılaw jetkilikli. Quyashtıń shıǵıp yamasa batıp atırǵanında, qarınnıń júdá toyıp yaki ash bolıp turǵanında uyqılaw da den sawlıqqa zıyan. Asqazan islep turǵan waqıtta insan jaqsı uyqılay almaydı hám hálsiz bolıp oyanadı.
Abdullah ibn Abbas razıyallahu anhu bılay degen: «Uyqı úsh túrli boladı: tábiyiy, pazıyletli hám paydasız uyqı. Tábiyiy uyqı tún waqtındaǵısı, pazıyletlisi quyash nayza boyı kóterilgenindegi uyqı, bul xalıq tilinde “qus uyqısı” dep te júritiledi, al paydasızı kún batıp atırǵandaǵı uyqı esaplanadı. Pesinnen soń azıraq mızǵıp alıw-qaylula (15-20 minut) talıqqan denemiz, aqılımız ushın payda, olarǵa dem bergen bolamız.
Hár birimiz den-sawlıǵımız salamat bolsın deseńiz biymezgil uyqıdan saqlanıw kerek.
Allah taala túnlerimizdi tınısh, uyqılarımızdı paydalı qılsın.
«Kámil insan» kitabı tiykarında
Idrisov Abdulhamid tayarladı
Muhammad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi