Sálem sózi Allah taalanıń isimlerinen biri bolıp «Ássálámu alaykum» dep aytılıp, «Sizge hám siziń shańaraǵıńızǵa, jaqınlarıńızǵa, iynińizdegi perishtelerge Allah taalanıń salamatlıǵı, tınıshlıǵı, amanlıǵı bolsın» -degen mazmundı bildiredi.
«Biytanıs adam menen kórisip, tanıspaqshı bolsańız sálem beriwińiz benen gáp-gápke alısadı, aradaǵı jatsıraw, qolaysızlıq joǵaladı. Hátte dushpanıńızdıń aldına «Ássálámu alaykum» dep kirseńiz ol ǵázepten túsedi, kek saqlawı joǵaladı, kewli sizge beyimlesedi» -deydi Shayx Muhammad Sadıq Muhammad Yusuf óz miynetinde. Sebebi, «Ássálámu alaykum» sózi: «Sizge tınıshlıq, salamatlıq, amanlıq bolsın» degen mazmundı bildiredi.
Allah taala Adam alayhissalamdı jaratqanda: «Háy, Adam, barıp anaw perishtelerge sálem ber, olar qanday juwap qaytarsa, sol sózler seniń hám zúrriyadlarıńnıń sálemlesiwi boladı»,-dedi. Adam alayhissalam perishtelerge: «Ássálámu alaykum», dep sálem berdi. Perishteler: «Wa alaykum ássálám wa rahmatullah», dep juwap qaytardı. Allah taala bildirgen bul sálemlesiw bizge Adam alayhissalamnan miyras bolıp qaldı.
Payǵambarımız Muhammad sallallahu alayhi wasallam Mekkeden Madinaǵa kóship ótkende «Afshus salaama baynakum» sózin engizdi. Sebebi, sol gezde Madinada eki arab qáwimi jasaytuǵın bolıp, olar tez-tezden óz-ara urısıp turar edi, sonda Nábiy sallallahu alayhi wasallam olardı bir ǵana sóz benen jarastırıp, máńgi doslıqta jasaytuǵın xalıqqa aylandırdı. Bul sózdiń mánisi: «Aralarıńızda sálemdi jayıńlar» .
Sálemlesiw haqqında kóp hádis kelgen. Olardan ayrımların keltirip ótemiz.
Rasulullah sallalahu alayhi wasallam ayttı:
- Adam musılman biradarın ushıratqanda «Ássálámu alaykum wa rahmatullah» desin. - Allah taalaǵa ant, iymanıńız bolmaǵanınsha jánnetke kirmeysizler, bir-birlerińizge mehirli bolmaǵanıńızsha iymanlı bola almaysızlar, qanday qılıp bir-birlerińizge mehirli bolıwdı aytayın ba? Bir-birlerińizge sálem berip, (tınıshlıq tilep) júrińler.
- Birinshi bolıp sálem bergenler Allah taalanıń aldında jaqsı adamlar esaplanadı.
- Jas kishiler jası úlkenlerge, júrip kiyatırǵanlar otırǵanlarǵa, azshılıq kópshilikke sálem beredi.
- Shańaraqqa sálem berip kirip kel. Sonda saǵan da, olarǵa da bereket boladı.
- Ushırasqanda sorasıwdıń eń kámili qol berip kórisiw boladı.
- Qol berip kórisińler, arańızdaǵı dushpanshılıq ketedi.
- Ushırasqanda qol berip kórisken eki musılman, xoshlasqanlarınsha gúnaları tógiledi.
Sálem beriwdiń ózine tán ózgesheligi bar. Bul haqqında sonday ráwiyat qılınadı:» Meshitke kirgende: «Ássálámu ala Rasulillah» («Rasulullahqa sálem bolsın»), dep, óz úyińe kirgende «Ássálámu alaykum» («Sizlerge sálem bolsın»), dep, hesh kim joq jerge barǵanıńda «Ássálámu alayna wa ala ibadillahis solihiyn» («Bizlerge hám Allah taalanıń iygi bendelerine sálem bolsın»),-dep ayt», delingen.
Allah taala bizlerge sálem beriw menen birge sálemge juwap qaytarıwdı úyretedi: «Qashan sizlerge sálemlesiw (túrlerinen bir túri) menen sálem berilse, sizler onnan shıraylıraq qılıp sálemine juwap berińler yamasa sonıń ózin(dey qılıp) qaytarıńlar. Álbette, Allah hámme nárseniń esabın alıwshıdur» (Nisa súresi, 86-ayat).
Tanıǵanǵa, tanımaǵanǵa sálem beriw súnnet bolsa, sálemdi álik alıw wájib.
Sálem beriw hám álik alıw haqqında «Sálemge álik alıw shárt, eger álik alınbasa, sálem beriwshige zıyanı joq» - degen ráwiyat bar. Bul haqqında Xusayn Waiz Kashifiy bılay deydi: «Eger sálemge juwap beriw ádebi qaysı», dep sorasa, «Bunıń jeti shárti bar», dep ayt. Birinshiden, sálemdi quwanıp álik alıw. Ekinshiden, sálem bergenge «Rahmet» dew. Úshinshiden, musılman bolmaǵan adam sálem berse de álik alıw. Tórtinshiden, sálemge álik alıwshınıń da taháratlı, pák bolıwı. Besinshiden, kóp adam turǵan bolsa, aralarınan bir adam sálemge juwap qaytarsa jetkilikliligi. Altınshıdan, sálemge ishara yamasa ım menen emes, dawıslap álik alıw. Jetinshiden, sálemdi álik alǵanda sálem bergen adamnıń esitiwiniń zárúrligi.
Ráwiyatlarda aytılıwınsha, eń jaqsı ámel ashlardı toydırıw hám tanıǵan-tanımaǵan adamǵa sálem beriw bolıp esaplansa, «…Sálemniń juwmaǵı - bereket», - deydi Abdullah ibn Abbas. Bul haqqında Sh.Ayapov:
«Assalawma-alaykum!,- dep diydar nesip etkende,
Qol qawsırıp, kewil tasıp, eljiremes bawır joq,
Bul dúnyanıń gózzallıǵı-doslıq, izzet-húrmette»-deydi «Sálemnama» qosıǵında.
Jer júzinde sálem haqqında bilmeytuǵın, sálem bermeytuǵın xalıq bolmasa kerek. Hár bir xalıqtıń ózine tán sálemlesiw ádebi bar. Bul sol xalıqtıń mánawiyatınan, qanday xalıq ekeninen derek beredi. Biziń musılman xalqımızdıń ózine tán shıraylı, gózzal sálemlesiw ádebi bar.
Ádep-ikramlılıqtıń birinshi belgilerinen bolǵan sálem beriwde tómendegidey ádeplerge ámel etiw kerek.
Sálemdi tolıq aytıw shárt. Yaǵnıy «Ássálámu alaykum» yamasa jáne de tolıqtırıp «Ássálámu alaykum wa rahmatullahi wa barakatuh», dep sálem beriw kerek. Sebebi, Payǵambarımız sallalahu alayhi wasallam hádisi sháriyflerinde: «Bir adam kelip: - «Ássálámu alaykum», dep Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallamǵa sálem beripti. Payǵambarımız sallalahu alayhi wasallam álik alıp, «on» dep qoyıptı. Ekinshi adam kelip: Ássálámu alaykum wa rahmatullah», - dep sálem beripti. Payǵambarımız álik alǵannan soń «jigirma», depti. Al, úshinshi adam «Ássálámu alaykum wa rahmatullahi wa barakatuh», dep sálem beripti. Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam álik alıp, «otız», degen eken, sahabalar hayran bolıp soraptı: - «Ya Rasulullah, nege birinshi adam menen sálemleskende on, ekinshisine jigirma, al úshinshisine otız dep qoydıńız? Sebebin túsinbedik?» Payǵambarımız juwap beripti: Birinshi adam «Ássálámu alaykum», dedi hám on sawapqa iye boldı. Al, ekinshi adam «Ássálámu alaykum wa rahmatullah», - dedi. Oǵan jigirma sawap jazıldı. Al, úshinshi adam «Ássálámu alaykum wa rahmatullahi wa barakatuh», - dep otız sawap aldı (Imam Termiziy hám Imam Ábiw Dawıt ráwiyatları).
Álik alıw da sálemge jarasa shıraylı hám tolıq bolsa maqsetke muwapıq. Eger sizge «Ássálámu alaykum wa rahmatullahi wa barakatuh», dep sálem berse, siz de bul sózlerdi tolıq tákirarlap sálemlesesiz yamasa qısqa etip «Wa alaykum», dep qoyıwıńız da múmkin. Sebebi bul juwabıńız: «Maǵan qanday sálem bergen bolsańız, sizge de sonday bolsın» degen mánini beredi.
Sálem tolıq, sózlerin buzbay, iybe menen orta dawısta, kúle shıray halda ádep penen beriledi. Sálem beriwdi «somalaykim» (eger usınday delinse mánisi buzıladı hám: sizge ólim bolsın, degen mániste bolıp qaladı), «Sálem berdik», «Privet», «Qayırlı kún» sıyaqlı sózler menen orın almastırıwǵa bolmaydı. Sebebi, bular sálemlesiw ádebine tuwra kelmeydi. Biraq, «qayırlı tań», «qayırlı kún», «xosh kelipsiz», «qayırlı kesh», «qayırlı tún» kibi sózlerdi sálem tolıq berilgennen soń aytıw durıs boladı. Ábiw Zar razıyallahu anhudan: Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam «Sizler menen ushırasqanlarıńda qol berisip kórisetuǵın ba edi - dedi? Sonda Ábiw Zar razıyallahu anhu: - Men Rasulullah sallallahu alayhi wasallam menen hesh qashan qol bermesten sálemlespegenmen». Demek, bunnan kórinip turıptı sálem beriwdiń eń jaqsı kórinisi eki qollap qol alısıp sálem beriw. Biraq ayrım jaǵdaylarda qol berispey-aq sálemlesiwge boladı. Buǵan kóliktegi, kópshilik otırǵan dasturxan basındaǵı hám soǵan usaǵan halatlar mısal bola aladı.
Hár qanday kóliktegi adam piyadaǵa, piyada otırǵanǵa, azshılıq kópshilikke, joqarı lawazımdaǵı adam tómenirek lawazımdaǵı adamǵa birinshi bolıp sálem beredi.
Kópshilik otırǵan jerge kirip barǵan adam bir adamǵa emes hámmege sálem beredi, biraq otırǵanlardıń ishinen bir adam álik alsa jetkilikli boladı. Kirip kelgen adamnıń otırǵanlar menen qol alısıp sálemlesiwi ádepsizlik sanaladı.
Hádden tıs iyilip, jerge búgilip sálem beriw ádebimizde qadaǵan etilgen. Sál bas iyzep sálem beriwge boladı.
Biytanıs adamlarǵa, jas balalarǵa da sálem beriledi.
Ushırasqanda qalay sálem berilse, xoshlasıp atırǵanda da sonday sálem menen tarqasadı.
Eger bir adam birew arqalı sizge sálem aytıp jibergen bolsa, bunıń juwabın («Ássálámu alayka wa alayh», dep) dárhal qaytarıwıńız tiyis. Sálem xat arqalı jiberilgen bolsa, kewlińizde yamasa xat arqalı jazba túrde «Wa alaykum assalam» delinedi.
Sálem álik alıw maqul bolmaǵan orınlarda sálem beriw makruh sanaladı. Quran oqıp atırǵanǵa, namaz oqıp atırǵanǵa, azan yamasa tákbir aytıp atırǵanǵa, monshada juwınıp atırǵan adamǵa, hájetxanada otırǵanǵa, námáhrem hayallarǵa, awzında taǵamı bar adamǵa, uyqılap atırǵanǵa, duwa, xutba oqıp atırǵanǵa, hajda «Lábbayka» aytıp atırǵan ihramlı adamǵa sálem beriwge bolmaydı. Sonıń menen birge házirgi kúnde xalıq ishinde mádeniyatımızǵa jat bolǵan ádetlerdi sálemlesiwdiń túrlerinen dep biliw nadurıs. Mısalı: Ayrım jaslardıń bas dúgistirip sálemlesiwi, qol kóterip «saba», «privet» dep sálem bermekshi bolıwı, qushaqlasıp, súyisip sálemlesiw kibi halatlar sálemlesiw ádebine tuwra kelmeydi. Sebebi, Bir adam Rasulullah sallallahu alayhi wasallamnan soradı: «Kimde-kim dostısın ushıratqanda qushaqlasıp, súyisip sálemlese me? – degeninde Rasulullah sallallahu alayhi wasallam –Yaq dep juwap berdi. Onda qol berisip kórise me? – degeninde – Awa-dep juwap berdi». Qol berip kóriskende, alaqandı alaqanǵa qoyıp, eki qollap kórisiledi, úzirli jaǵdaylarda ǵana bir qollap kórisse boladı.
Uzaq waqıt kórispegende yamasa jaqınlarınıń úyine miymanǵa barǵanda, er adamlardıń qushaqlasıp kórisiwi maqul. Bunda bir-birin aldın oń kókirekke, keyin shep kókirekke basadı. Soń qol berisip, hal-awhal soraladı.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam hádisi sháriyflerinde «Sálem sóylesiwden aldın boladı» -delingen. Demek, ádeptiń bası sálemnen baslanar eken, hár bir insan, álbette, sálemin tuwrı hám shıraylı aytıwǵa umtılıwı kerek.
«Kámil insan» kitabı tiykarında
Idrisov Abdulhamid tayarladı
Muhammad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi