
Ramazan ayı da qol bılǵap shaqırıp tur! Al siz bıyıl birinshi ret oraza tutpaqshısız. Sanańızdı álwan túrli sorawlar biylep, qolaysız bolıp júrgen shıǵarsız. Sonıń menen bul tıǵırıqtan qalay shıǵıwǵa boladı? Oraza tutaman dep niyet etkenlerge mınaday keńesti usınbaqshımız.
Niyet.
Ramazan orazası bazılardıń aytatuǵınınday, úsh kún basında, úsh kún ortasında hám úsh kún aqırında emes. Oraza – otız kún (geyde aydıń erte tuwılıwına baylanıslı 29 kún bolıwı múmkin). Sonlıqtan da, eń aldı menen, otız kún orazanı Allah razılıǵı ushın, úzbey tutıwǵa shın kewilden niyetińizdi bekkemlep, nıqlap alıń.
«Ámeller niyetke baylanıslı», – deydi Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam.
Kerekli maǵlıwmat.
Ekinshiden, orazanıń negizgi shártleri menen birge, orazanı buzatuǵın hám buzbaytuǵın jaǵdaylardı bilip alǵanıńız durıs. Házirgi kúnde Allah taalaǵa shúkir, ana tilimizde jarıq kórgen maǵlıwmatlar barshılıq. Onnan qala berdi, Qaraqalpaqstan musılmanları qazıyatınıń saytlarına tikkeley soraw jollap, bilmey turǵan nárseńizdiń juwabın alıw múmkinshiligi bar. Kerekli maǵlıwmatlarǵa iye adamnıń orazası uwayımsız hám jeńil ótedi. Uwayımsız dewimizdiń sebebi, ápiwayı qılǵan bir háreket orazanı buzdı ma, joq pa dep, anıq bilmegenlikten orınsız uwayımǵa berilip júretuǵınlar da bar. Al jeńil dewimizdiń mánisi: ádette orazanı buzbaytuǵın, orazaǵa ziyanı joq nárselerden hádden tıs saqlanıp, qolaysız jaǵdaylarǵa tap bolıwı múmkin. Mısalı, awızdaǵı silekey menen túkirik orazanı buzadı dep júrgen adam, kúni boyı túkiriw menen boladı. Nátiyjede dińkesi qurıp qaladı.
Sáhárlikke turıw.
Ilajı bolsa, sáhárlikti ótkizip jibermeń. Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam: «Sáhárlikte bereket bar», – degen. Sáhárlikte ishteyińiz tartpay tursa, dım bolmaǵanda suw ishken jaqsı. Usılayınsha, ózińizdiń deneńizdi kerekli suyıqlıq penen támiynlegen bolasız. Onıń ústine, sáhárlik – adamǵa ruwxıy demew boladı.
Awız ashıw.
Awız ashıw tártibine kópshiligimiz itibar bermeytuǵınımız ras. Kún boyı ash júrgen adamnıń awız ashıw tártibine itibar beriwi de qıyın shıǵar. Degen menen bilip júrgenimiz artıqmashılıq etpeydi. Medicina mamanlarınıń aytıwınsha, maylı hám mayǵa quwırılǵan awqatlardı hám quramında qantı kóp mazalı zatlardı azaytıw kerek. Sonday-aq sáhárlikte artıq awqat jewden, hádden tıs suyıqlıq ishiwden saqlanıw lazım. Onday etpegen jaǵdayda, aǵzadaǵı minerallı duzlar tez shıǵıp, deneniń tez hálsirewine alıp keledi eken.
Awız ashıw waqtı kelgende birden awqatqa otırıp baslap jibermegen maqul. Aldı menen qol qawsırıp tilegińizdi tilep, suw menen yamasa qurma menen awız ashıp, onnan soń namazshamǵa turıń. Oqıp bolaman degenińizshe, asqazanıńızǵa quwat barıp, arı qaray awqat qabıllawǵa tayın boladı. Awız ashqannan soń, uyqıǵa jatarǵa deyingi aralıqta kóbirek suw ishken jaqsı.
Gúna islerden awlaq júriw.
Awız jawǵan adam túrli gúna islerden ózin tıyıwı tiyis. Ǵıybat, ósek-jalǵan, baqırıs h. t.b. mánissiz ádetlerden uzaq bolıwı shárt. Orazanı buzatuǵın jaǵdaylardan, oraza halında mákruh sanalǵan is-háreketlerden awlaq tutıw lazım.
Ramazan ayın únemli paydalanǵan jaqsı.
Namaz sabaqların baslay almay júrgenler bolsa, eń birinshi yadlap oqıp baslaǵanları maqul. Onnan qala berse, bos waqıtlarımızda Quran oqıp úyreniwge, jańa súre-ayatlar yadlawǵa, diniy bir ádebiyat (mısalı, Payǵambarımızdıń ómir bayanı haqqında) oqıp shıǵıwǵa tırısqanımız abzal.
Allah taala bárshemizdiń tutqan orazalarımızdı bilip-bilmesten qılǵan qáte-kemshiligi menen qabıl etip, ol dúnyada «Rayyan» esiginen kiriwdi nesip etsin. Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam:
«Haqıyqatında da beyishtiń «Rayyan» degen esigi bar. Qiyamet kúni onnan oraza tutıwshılar ǵana kiredi, dep bayan etken. Allah taala bárshemizdi oraza ayı bolǵan múbárek Ramazan ayına jetkerip, bul ayda Jurtımızǵa, shańaraqlarımızǵa qut-bereketlerin jawdırsın.
Muhammad ibn Ahmad al Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı Bahadır Abdiramanov