
Moturidiya jѳnelisiniń tiykarshısı, bul Ábiw Mansur Moturidiy. Bul jѳnelistiń tiykarǵı qaǵıydaların dúzip, tártipke salǵan emes. Moturidiyge shekem «Áhli súnná wál-jámáá» aqiydası belgili bir dárejede júzege kelgen edi.
Imam Maturidiydiń Islam áleminde hám de ilm áhli arasında mártebesi júdá joqarı bolǵan. Ol kisige musılman ulamaları tárepinen bir qansha ataqlar berilgen. Solardan biri: «Alamul hudá» yaǵnıy «hidayat bayraǵı» degen úlken at berilgen. Sebebi Ábiw Mansur Moturidiy rahmatullahi alayhi musılmanlardıń hidayatta dawamlı turıwında, túrli adastırıwshılardan saqlawdaǵı úlken xızmetleri, hidayat bayraǵın bálent kѳterip, Islam úmmetin tuwrı jolǵa baslaǵanları ushın sonday ullı ataqqa iye bolǵan. Jáne sonday bir úlken mártebelerinen «Imamul hudá» - «hidayat imamı». Ábiw Mansur Moturidiy bul ataqtı alıwda hidayat jolın tutıwda birinshilerden bolǵanlıǵı, Áhli súnná wál-jámááǵa isenetuǵın musılmanlardıń jolı tuwrı ekenligin bayan qılıp bergeni hám de olardı artınan erte alǵanı ushın usınday ullı ataqqa iye boldı.
«Musohhıhi aqoidi áhlus-sunna» - «Áhli súnná aqıydaların tuwırlawshı» - degen ataqqa da erisken. Imam Moturidiy jasaǵan dáwirde túrli firqa hám aǵımlar ѳzleriniń buzǵınshı ideyaları menen Áhli súnná wál-jámáá isenimin qaralap shıqqan bir waqıtta, Áhli súnnanıń qorǵawı ushın tırısıp, aqıyda máselelerin tuwrı bayan qılıp bergeni ushın usı ataqqa iye boldı. Hijriy úshinshi ásirdiń aqırı tѳrtinshi ásirdiń baslarında túrli pikirler, ideyalar, isenim hám qaraslar keń tarqalǵan dáwir edi. Bul dáwirde hámme ѳziniń kѳz qarasların sińdiriwge háreket etken bir waqıtta, imam Moturidiy Áhli súnná imamı sıpatında áne sonday pikirler hám qaraslarǵa qarsı gúres alıp bardı. Bul dáwirde bunday qaraslardıń kѳbeyiwine bir qansha sebepler bar. Bulardan: Islam jerleriniń keńeyiwi, túrli din wákilleriniń Islamǵa kiriwi, jaqın hám uzaq ellerdegi insanlardiń musılman bolıwı, dinbuzarlar hám de dinnen ѳz maqsetlerinde paydalanatuǵın insanlardıń kѳbeygenligi sebep boldı. «Imamul mutakallimin» - «Kalom áhliniń imamı» degen ataqqa bolsa, sol waqıtları aqıyda ilmi «kalom» degen at penen tanılǵanlıǵı ushun «Kalom áhliniń imamı» degen ataqqa erisken. Kalom ilimi aqıyda iliminiń eń belgili atlarınan biri bolıp, hijriy II ásirde usı at penen atalǵan. Bul at penen atalıwına sebep Allah taalanıń Kalomı haqqında másele bolǵanı, hám de bul másele isenim máseleleriniń eń belgilisi bolǵanı ushın sol dáwirde áne usı at penen atalǵan. «Raiysi áhli súnná» - «Áhli súnnanıń rayısı» yaǵnıy eń kѳrnekli wákillerinen biri degeni. Musılman úmmetiniń tiykarǵı bѳlegi Qurani Káriym hám de Rasulullah sallallahu alayhiy wásallamnıń súnnetleri tiykarındaǵı isenimge tiykarlanıp Áhli súnná deb atalıwı hámmemizge belgili. Túrli aǵımlar shıǵıp, ѳzlerin hár qıylı at penen atadı. Al, imam Moturidiy Áhli súnnanıń eń kѳrnekli wákili bolǵanı ushun da usınday ataqqa iye bolǵan.
Nѳkis «Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy» orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı, Muxammatdinov Aǵzammatdin.