Abdullah ibn Amir razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı:
«Nábiy sallallahu alayhi wasallam:
«Haqıyqıy musılman – musılmanlar onıń tilinen hám qolınan salamat bolǵan adam. Haqıyqıy muhajir – Allah qaytarǵan nárseden uzaqta bolǵan adam», dedi».
Besewi ráwiyat qılǵan.
Termiziy hám Nasaiylar:
«Mómin – adamlar oǵan qanların hám malların isengen adam» degendi zıyada qılǵan.
Sharh: Usı hádiste hámde oǵan Termiziy hám Nasaiylar ráwiyatındaǵı qosımshada úsh áhmiyetli másele, úsh áhmiyetli táriyp kelmekte. Yaǵnıy, haqıyqıy abzal musılman, abzal muhajir hám abzal mómin haqqında aytılmaqta. Usı hádiste kelgen musılman, muhajir hám mómin táriypi abzallıq táriypidur. Mısal ushın,
«Haqıyqıy musılman – musılmanlar onıń tilinen hám qolınan salamat bolǵan adam» degen sózden «musılmanlarǵa tili hám qolı menen azar jetkergen adam musılman bolmaydı» degen máni shıqpaydı. Bul táriyptedi gápler, «pálenshini adam dese boladı», «pálenshi haqıyqıy adam» degen gápke uqsaydı. Islamnıń bes ruknlerine ámel qılǵan adam musılman esaplana beredi. Biraq, musılmanlarǵa azar bermegen, olarǵa tili hám qolı menen zıyan jetkermegen adam abzal musılman boladı.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallamnıń abzal musılmandı bunday táriyplewinde az sóz benen úlken mánini ańlatıw, sózlik baylıqlarınan ustalıq penen paydalınıwdıń joqarı dárejesi óz kórinisin tapqan.
Islam, musılman sózleri «salamatlıq» «tınıshlıq» mánilerin ańlatadı. Sonıń ushın musılman adam – ózge adamlar onıń jamanlıqlarınan tınısh hám salamat bolǵan shaxıs, delinbekte.
«Tilinen hám qolınan» delingende tek usı eki aǵzanı názerde tutılǵan emes. Ádette, kóbirek adamlarǵa til hám qoldan zıyan, azar jetedi. Bunnan basqa usıl hám jollar menen azar beriw de usılarǵa kirip ketedi. Kim bul isti qılsa, musılmanlıq dárejelerin joǵaltadı.
«Muhajir» hijrat qılıwshı (basqa orınǵa kóshiwshi) degeni. Hijrat Allahtıń jolında, din-dıyanat jolında el-jurttan ajıraw. Bul ullı dáreje Islamda payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam bas bolıp musılmanlar mushriklerdiń eziwshiligi sebepli ana jurtı–Mákkái Mukarramanı taslap, Madinai Munawwaraǵa hijrat qılǵanlarınan baslanǵan.
«Haqıyqıy muhajir – Allah qaytarǵan nárseden uzaqta bolǵan adam», demekte. Bul táriyp te tap aldınǵı táriypte zikir qılınǵan nárselerdi óziniń ishine aladı. Sózliktegi mánisi Watannan, el-jurttan ajıralıwdan ibarat bolǵan hijrat Allah qaytarǵan nárselerden uzaqta bolıwda da bekkem bolıwı múmkinligi aytılıp atır. Sonıń ushın, Allah qaytarǵan isler – gúnalardan uzaqta bolıwlıq ta din-dıyanatke ámel qılıw ushın bolǵanı sebepli muhajirlik, dep atalmaqta.
Endi, Termiziy hám Nasaiy ráwiyatlarında kelgen:
«Mómin – adamlar oǵan qanları hám malların isengen adam» degen táriypke toqtayıq. Iyman, mómin sózleri «amanlıq», «isenimli» mánilerin ańlatadı. «Mómin» sózi bizlerde «kishipeyil» mánisinde isletiliwi de sonnan. Mómin adam hámme waqıt tınıshlıq, amanlıq tárepdarı bolǵanınan adamlar oǵan júdá isenip qaladı. Yaǵnıy, óz janları hám mal-múliklerine móminnen jamanlıq jetpewine hámme waqıt kámil isenimde boladı.
Usı hádisten alınatuǵın paydalar:
1. Musılmanlarǵa azar hám jamanlıq jetkermewge háreket qılıw. Sebebi, kim musılmanlarǵa tili menen bolsın, qolı menen bolsın yamasa basqa jol menen bolsın azar jetkerse, jamanlıq qılsa, ol musılmanlıq pazıyletinen ajıraladı.
2. Allah taala qaytarǵan nárselerden ózin tıyıwǵa qattı urınıw. Sebebi gúna islerden toqtaw menen muhajirlik maqamına erisiw múmkin eken.
3. Adamlardıń janına, qanına hám mal-múlkine kóz alaytırmaw. Kim basqalardıń ózine bolǵan isenimin joǵaltsa, adamlar onnan janları ushın, malları ushın qorqa baslasa, móminlik pazıyletin joytqan boladı.
Usı hádisi shariyftiń hikmetleri búgingi kunimiz ushın qáshelli áhmiyetli ekenin aytıp otırıwǵa hájet bar ma eken? Házirgi kúnde adamlar tili hám qolı menen jamanlıq jetkermeytuǵın musılmanlarǵa qanshelli mútáj. Jeke shaxıslar arasındaǵı mámilelerge qarasańız, musılman musılmanǵa túrli jollar menen azar berip atırǵanın kóresiz.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wasallam muhajirlik dárejesine erisiw jolın ańsatlastırıp, Allah taala qaytarǵan nárselerden qaytqan adam – muhajir ekenin járiyalap qoyıptı. Negizinde de Allah qaytarǵan hár bir nárseden qaytıw – musılman bendeniń minneti. Biraq, mehr menen, miyrim menen, wazıypanı qılǵan adamǵa sıylıq – muhajirlik dárejesi járiyalanıptı. Xosh, bul sıylıqqa musılmanlar qáshelli umtılmaqta?! Allah taala qaytarǵan nárselerden qáshelli qaytıp atır? Allah taala musılmanlardı ótirikten, haramnan, araqtan, zinadan, zulımnan, urlıqtan, aldawıqshılıqtan hám basqa kópǵana nárselerden qaytarǵan. Eger usı hádiske ámel qılǵanımızda, kóp jawızlıqlar ulıwma bolmas edi.
Móminlik áne qanday jaqsı nárse! Mómindi kórgen adam onnan quwanadı, oǵan háwes qıladı. Móminligi ushın oǵan janın, malın isenedi. Sebebi móminlik amanlıq timsalı. Ókinishlisi, házirde móminmen dep júrgen ayrım adamlardıń qılǵan islerinen dinge taza júzlengenler jaman kórip, hátteki dinnen qaytıp ketken halları da bolıp turıptı. Islam tálimatlarınan, Payǵambar alayhissalam súnnetlerinen uzaqlasıwdıń aqıbeti – usı!
Shayx Muhammad Sadıq Muhammad Yusuftıń “Hádis hám Turmıs” kitabınan
Abdurahman Idrisov awdarması
Muhammad ibn Ahmad al Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı mudarrisi