
Allah taala Quranı káriymde bılay degen: «Muhammad Allahtıń elshisi». (Fath súresi, 29-ayat)
Joqarıdaǵı ayatta Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń isimleri de, wazıypaları da aytıp ótilgen.
Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń atqarǵan isiniń joqarı ekenin bayan etiwde, múbárek atınıń da ózine tán ornı bar. Basqa payǵambarlardıń atlarınıń ishinde hesh bir payǵambardıń atında bunday máni joq. Ayırım payǵambarlardıń atlarınıń mánilerine itibar beretuǵın bolsaq:
1) Adam alayhissalamnıń atınıń mánisi “biyday reńli” degeni. Adamzattıń ákesiniń atı, ol kisiniń denesiniń reńin ańlatqan.
2) Nuh alayhissalamnıń atınıń mánisi “ráhát” degeni. Ákesi balasın ráhátke sebep dep usınday qoyǵan.
3) Ishaq alayhissalamnıń atınıń mánisi “kúle shıray etiwshi” degeni. Ol kisi mudamı ashıq júzli bolǵanı ushın usınday atalǵan.
4) Yaqub alayhissalamnıń atınıń mánisi «izinen erip keliwshi» degeni. Ol kisi ájaǵası menen egiz bolıp tuwılǵanı ushın usınday atalǵan.
5) Muwsa alayhissalamnıń atınıń mánisi «Suwdan shıǵarıp alınǵan» degeni. Ol kisi salınǵan sandıq suwdan shıǵarıp alınǵanda, usı at penen atalǵan.
6) Yahya alayhissalamnıń atınıń mánisi “Uzaq ómir” degeni. Kekse ata-anasınıń halına qarap qoyılǵan.
7) Iysa alayhissalamnıń atınıń mánisi «Qızıl júzli» degeni. Júzi mudamı qıp-qızıl bolǵanı sebepli usınday qoyılǵan.
Joqarıdaǵı atlarǵa qarasańız hám mánilerin kórseńiz, olar málim bir nárselerge tiykar etip qoyılǵanın kóresiz, biraq olarda Muhammad sóziniń mánisindey bir máni ushıramaydı.
Muhammad arab tilinde «hammádá» ózeginen arttırılǵan kóriniste alınǵan bolıp, «Júdá kóp hám toqtamastan maqtalǵan» degeni. Sebebi, Nábiy sallallahu alayhi wasallam Allah taalanıń aldında da kóp maqtalǵan. Muqarrab perishteler aldında da kóp maqtalǵan. Bárshe payǵambarlar aldında da kóp maqtalǵan. Jer júzi aldında da kóp maqtalǵan. Hátteki kúpir áhli de bunı tán alǵan.
Nábiy sallallahu alayhi wasallam «Maqomi mahmud» iyesi. «Hamd bayraǵı» áyne Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń qıyamettegi bayraǵınıń atı. Qıyamette Nábiy sallallahu alayhi wasallamnıń úmmetleriniń atı da áyne usı múnásibet penen hammadun «Júdá kóp hamd aytıwshılar» boladı.
Abdurahman Idrisov
Muhammad ibn Ahmad al Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı mudarrisi