«INSAN» sózi Adam ata áwladınıń ulıwmalıq atı, kúndelik turmısta kóbirek qollanılatuǵın atamalardan biri.
Ayırım alımlardıń aytıwınsha, «Insan» sózi arab tilindegi «Anisa» sózinen alınǵan bolıp, mánisi «beyimlesiw», «tanısıw», «doslasıw», «jaqtırıw», «jaqsı kóriw», «úyreniw», degeni. Demek, bul háreketlerdi ózinde jámlegen janzattıń atı sıpatında insan sózi payda bolǵan.
Insanlar úyrenedi hám úyrengen nárselerin basqa insanlarǵa úyretedi. Hátteki, ańsız janzatlardı, mısalı, iytlerdi, pıshıqlardı, quslardı hám taǵı basqa haywanlardı ózine úyrete aladı.
Basqa alımlardıń aytıwına qaraǵanda ol arab tilindegi «nisyan» sózinen alınǵan bolıp, «umıtıw», «esten shıǵarıw», degen mánide. Insan mudamı Allahǵa bolǵan shúkirshilikti umıtıp júrgeni ushın usınday atalǵan degen.
Ábiw Nasr Farabiy babamız óziniń “Pazıyletli adamlar qalası” kitabında: «Adamlardı birlestiriwshi baslanǵısh tiykar insanıylıq, sonıń ushın da, adamlar insan qatarına kirgeni ushın ózara tınıshlıqta jasawı lazım», degen.
Insan – mánawiy kámillik imkaniyatına iye bolǵan janzat.
Insanlarǵa kúndelikli turmısımızda - adam, kisi, shaxs, puqara hám taǵı basqa atamalar isletiledi.
«ADAM» sózi arab tilinen alınǵan bolıp, onıń birinshi mánisi – «qara deneli», ekinshi mánisi «qızıl topıraqtan jaratılǵan», degeni. Allah taala Adam alayhissalamdı jerdiń ústindegi qızǵısh topıraqtan jaratqanı ushın usılay atalǵan.
Sidqiy Xandayliqiy: «Adamdı biydayreń bolǵanı ushın adam, dep atalǵan», dep táriyplegen.
Adam sózi qollanılǵanda, Adam atanıń zúryadlarınan biri ekeni túsiniledi.
«SHAXS» ataması arab tilinen alınǵan bolıp, jámiyettegi óz aldına bir adam ushın qollanıladı.
«BASHAR» sózi arab tilinen alınǵan bolıp, «bushr» – «xoshxabar», «Bishr» – «quwanısh», «basharatun» – «qabıq, et» mánilerinen alınǵan, adam sózinen mániles halda isletiledi.
«INDIVID» sózi latınsha «individuum» sózinen alınǵan bolıp, «bólinbes», «ajıralmas», «óz aldına», mánilerin ańlatadı. Óz betinshe jasawshı tiri nársege isletiledi.
«SUBEKT» sózi latınsha «subjectum» sózinen alınǵan bolıp, «Jedel is-háreket qılıwshı, biliwshi, ańlı, óz erkine iye bolǵan individ yamasa jámiyetlik topar» mánisinde.
«PUQARA» sózi arab tilinen alınǵan bolıp «jarlı» mánisin ańlatadı. Aldıńǵı dáwirde xalıqtıń kópshiligi jarlı halda jasaǵanı ushın keyinshelik xalıq mánisinde isletilip ketilgen.
Ayırım filosoflar adamzatqa tómendegishe táriyp bergen eken:
Demokrit: «Insandı tek ǵana onıń islerine qarap emes, umtılıwına qarap ta bahalaw lazım».
Siceron: «Insan qanday pikirlese, ol turmısta sonday boladı».
Rasul Hamzatov: «Adam — tek ǵana atama emes, — ataq, ataq bolǵanda da, júdá joqarı ataq. Bul joqarı ataqqa múnásip bolıw ushın ómir boyı umtılıw kerek.
Dúnyadaǵı bárshe táriyplerden ústin hám eń tuwrısı bul Allah taalanıń Kálamı Quranı káriymde keltirilgen ayat. Allah taala Óz Kálamında insan haqqında tómendegishe táriypler bergen:
«Eger Allahtıń nematların sanasań, sanına jete almaysań. Álbette, insan júdá zalım hám (Rábbisine) júdá nashúkir», (Ibrahim súresi, 34-ayat).
«Haqıyqatında da, Biz insandı (Adamdı) qara balshıqtan (alıp) keptirilgen ılaydan jarattıq», (Hijr súresi, 26-ayat).
«Insan (Allahtan) jaqsılıq sorap duwa qılǵanınday, (arasında qamıqqan waqıtta) jamanlıq sorap ta duwa qıladı. Insan (usınday) asıǵıwshı boldı», (Isro súresi, 11-ayat).
«Qashan (Biz) insanǵa (tınıshlıq, salamatlıq, párawanlıq) inam etsek, ol (shúkir qılıwdan) júz buradı hám ózin shetke alıp, uzaqlasadı. Qashan oǵan (kesellik, jarlılıq kibi) bir jamanlıq jetse, úmitsiz boladı», (Isro súresi, 83-ayat).
«Haqıyqatında da, Biz bul Quranda adamlar ushın kóp mısallardı bayan ettik. Insan – kóp tartısıwshı». (Kahf súresi, 54-ayat).
Abdurahman Idrisov
Muhammad ibn Ahmad al Beruniy islam bilim jurtı mudarrisi