Allah taala insan balasına ómir, baylıq, den-sawlıq, ırısqı-nesiybe bergen. Bulardıӊ hár biriniӊ juwapkershiligi hám sorawı bar. Insanlar kóbinese nápsiniӊ ıqtıyarına berilip, berilgen nematlardıӊ qádirine jetiwdi umıtıp qoyadı. Bir kúni kelip usı baylıqlardı qanday jollarǵa sarıplaǵanın soraw-juwap qılınatuǵın kúndi umıtadı. Usınday insanlardı kórgende eriksiz: «Bul da jaratqannıӊ bendesiǵo. Jaӊılmas jaq, súrnikpes tuyaq bolmas» dep ózlerimizdi ózimiz aldap, bir-birimizge táselli berip, esletpe alıwdı umıtamız.
Insanlardıӊ ásirese jaslarımızdıӊ arasında usınday baylıqlardıӊ qádirine jetpey júrgen adamlar kóp ushırasadı. Ol baylıqlardan biri – den-sawlıq esaplanadı. Álbette, insan dúnyaǵa kelgen waqtında ata-anasınan 14 múshesi saw halda jaqtı dúnyanı kóredi. Usı waqıttan baslap, ol da adamlar arasında insan dep atala baslaydı.
Jaslarımız bilip-bilmesten, jaslıq dep atalatuǵın qımbatlı waqıtların ǵániymet bilmesten, den-sawlıqlarına itibar bermey náshebentlik dep atalatuǵın illetke ózleri bilip yaki bilmesten aralasıp qalmaqta. Ásirese bunday illet mektep jasındaǵı balalardıӊ arasında gúzetiliwi ayanıshlı jaǵday. Bunday illetke qarsı gúresiw ushın ata-analar hám mekteptegi ustazlar menen bir qatarda jámiyettegi sanalı insanlar da birgelikte qarsı gúresiwi kerek.
Hár birimiz turmıslıq azıq-awqat zatların alıw ushın álbette dúkanlarǵa baramız. Kúnlerdiӊ birinde sonday dúkanlardıӊ birine úy ushın kerekli bolǵan zatlardı alıwǵa kirgen waqtım da, shaması 9 yamasa 10-klassta oqıytuǵın eki mektep jasındaǵı oqıwshı qızlardıӊ satıwshıdan temeki sorap turǵanınıӊ guwası boldım. Esitip-aq oyımda: «Usı qızlarǵa qaldı ma endi temeki shegiw? Bulardıӊ ata-anaları joq pa eken? Ustazları bularǵa tárbiya bermegen beken? Temeki shegiw – maba ma?» degen gumánlar, oylar óte basladı.
Allah taala bizlerge nesiybe qılıp bergen kúnlerdiӊ birinde shıpaker kóriginen ótiw ushın emlewxanaǵa bardım. Shıpaker kóriginen ótip bolǵanımnan keyin shıpaker menen xanasına baratırǵan waqtımızda, shıpaker emlewxana átirınan aylanıp ótetuǵın jolda toqtap, aq xalatınıӊ qaltasınan temekini shıǵarıp, shege basladı. Bul halattı kórip qattı taӊlandım. Óytkeni, insanlarǵa: «Sigareta shegiw den-sawlıq ushın zıyanlı! Temeki ónimlerin shekpeӊ!» dep aytatuǵın insannıӊ ózi temeki shegip tursa bul aqılǵa sıyatuǵın is emes edi.
Ázizler, álbette jámiyetimizde bunday temeki shegiw illetine berilgen jaslar yamasa jası úlken insanlar, ásirese den-sawlıqtı saqlaw xızmetkerleriniӊ bar ekenligi ashınarlı jaǵday. Bunday illetke beriliw den-sawlıqtı zaya qılıwdan, nabıt bolıwdan basqa is emes. Óytkeni, itibar bergen bolsaӊız sol temeki ónimleriniӊ sırtqı qaǵazına: «Temeki shekpeӊ! Temeki shegiw insan den-sawlıǵına zıyan!» dep ókpe aǵzasınıӊ yamasa sarǵayıp, qarayıp qalatuǵın shirigen tislerdiӊ suwretlerin salıp, jazıp qoyǵan boladı. Endi bunday esletpelerdi kórgennen keyin de, temeki shegiw bul aqılsız insannıӊ isinen basqa nárse emes dep oylaysız.
Kún kelip temeki shegip turǵan qızlar turmıs qursa, olardan qanday salamat bala dúnyaǵa keledi dep oylaysız. Yamasa aytqan gápine ámel qılmaytuǵın shıpakerler temeki ónimin shegip turıp, jıynalıslarǵa barǵan waqtında, jas áwladqa qarata: «Temeki shekpeӊ! Temeki shegiw insan den – sawlıǵına zıyan!» dep ayta aladı. Álbette, bunday bolmaydı.
Zamanagóy medicina temeki shegiwdiӊ zıyanları qanshelli kóp ekenligin atap ótse de, insanlar ásirese jaslar temeki shegiwden toqtap atırǵanı joq. Temekiniӊ quramında jigirmadan artıq zıyanlı elementler bar bolıp, olardıӊ ishinde eӊ qáwiplisi bul – nikatin esaplanadı. Insan temeki shekkende nikatin tútin arqalı ókpege, keyin bolsa qanǵa sorılıp, júrek-qan tamır sistemasına zıyanlı tásir kórsetedi. Qan tamırları tarayıp, basım kúsheyedi. Júrek urıwı tezlesedi. Bul halat júrek bulshıq etleriniӊ isten shıǵıwına sebep boladı. Bunday jaǵdaylar tez-tez qaytalanıp tursa, júrek infarkti, stenokardiya sıyaqlı kesellikler baslanıwı múmkin. Maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda temeki shegetuǵın insanlar, temeki shekpeytuǵın insanlarǵa qaraǵanda 12 márte kóbirek júrek-qan tamır keselliklerine shalınatuǵın eken.
Álbette, temeki shegiwdiӊ bunnan basqa da insan den-sawlıǵı ushın bir qansha zıyanlı tárepleri kóp. Eger insan temeki shegiw ushın sarıplap atırǵan pulların, perzentleriniӊ keleshegi ushın sarıplasa, olarǵa kitaplar alıp berse, til úyreniwi ushın oqıw kurslarına berse, úyi ushın kerekli bolǵan azıqlıq zatlardı alsa maqsetke muwapıq is qılǵan bolar edi.
Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı Haytmurat Erejepov