«Imam Abdulǵafur[1] ibn Luqman[2] ibn Muhammad al Kerderiy. Bul kisiniń ulamalar arasında dárejesi, ilimi joqarı bolǵanlıqtan «Shároful-quzzot» – qazılardıń ullısı, «Tájuddin» –dinniń tajı, «Ábiwl-Máfáxir» (Maqtanısh ákesi), dep laqaplanǵan. Ol Eski Xorezm diyarınıń Kerder wálayatında tuwılǵan. Halab qalasında qazı bolıp islegen hám sol qalada qaytıs bolǵan»[3]. Tuwılǵan jılı málim emes, shama menen hijriy altınsha ásirdiń basları.
Abdulǵafuwr al-Kerderiy Ábul Fazl Abdurrahman ibn Muhammad al-Kirmániyden fiqh ilimin úyrenip, Ábiw Tahir as-Sinjiy al-Márwáziyden bir neshe kitaplardı jazıp qaldırǵan. Sonday-aq, “Al-Mátáli” hám “Bayanul hikmá” kitapların jazǵan alım Sirajuddin al-Ármáwiyden de sabaq alıp, kóplegen ilimlerdi iyeleydi. Fiqh iliminde eń ullı alım dárejesine jetip, sol dáwirde atı Islam álemine tanımal boladı.
«Ásh-Sháqoiqun-numániyya» kitabında aytılıwınsha, «Izniq» medresesinde sabaq bergen. Dawıt al-Qaysariy qaytıs bolǵannan keyin sultan Orxan onı al-Qaysariydıń ornına mudarris etip qoyǵan. Ol jerde bir múddet mudarris bolıp islegen. Sol zamannıń talabaları onnan sabaq alǵan.
Abdulǵafuwr al-Kerderiydiń eki qızı bolıp, birewin shayx Edebáliy[4]ge bergen, Edebáliy zamanınıń eń ullı shayxı bolǵan.
Edebáliy Usmaniy mámleketiniń dúziliwinde mánawiy jetekshi alım bolǵan. Usman biydiń balası Ertuǵrul Edebáliydiń qızına úylengen.
Abdulǵafuwr al-Kerderiydiń ekinshi qızına Xayruddin al-Qazıy úylengen. Xayruddin al-Qazıy keyinshelik wázir bolıp Xayruddin Pasha atı menen tanılǵan.
«Isenimli ráwiyatlarda aytılıwınsha, Sultan Orxan al Ǵazıy Izniq qalası ushın kápirler menen urıs alıp barǵanda, kápirler hár tárepten sultanǵa qaray kele basladı, sultan ne qıların bilmey, burın óziniń qulı bolǵan, keyinshelik áskerbası bolǵan ásir Shahin menen másláhátlesti. Ol qamal isin dawam ettiriw kerek ekenin ayttı. Sonda ámir Shahin: «Eger bul kápirlerden qolǵa túsetuǵın hámme oljalardı maǵan beretuǵın bolsańız, men olardıń ústine basıp baraman», deydi.
Sultan bul usınıstı qabıl etedi, ámir Shahin kápirlerdiń ústine basıp barıp, olardıń áskerlerin jeńdi. Kápirlerden júdá kóp olja qolǵa kirgizildi.
Sultan Orxan al Ǵazıy qılǵan isinen qattı ókindi. Sebebi endi ol oljalardan ayırılǵan edi. Sonda sultan Orxan al Ǵazıy sol dáwirdiń eń úlken ulaması Abdulǵafuwr al-Kerderiydiń aldına barıp, ámir Shahin menen arasında bolǵan waqıyanı hám oljalardı oǵan beriwi haqqındaǵı gápin aytıp berip, bul boyınsha fatwa soraydı. Sonda Máwla Abdulǵafuwr al-Kerderiy: «Ol seniń qulıń ba yamasa azat etkenseń be onı?», dep soraydı sultannan.
Sultan Orxan al Ǵazıy: «Onı azat etkenmen», dep aytadı. Sonda Mawla Abdulǵafuwr al-Kerderiy ámir Shahinniń haqına máseleni sheship beredi hám: «Qolǵa túsken oljalar Ámir Shahinniń haqı, onı alıp qoyıwıń durıs emes», dep aytadı.
Sultan Orxan al Ǵazıy Abdulǵafuwr al-Kerderiydiń fatwasın qabıl etip, sol qaladan qolǵa kirgizilgen bárshe oljalardı ámir Shahinge beredi. Ámir Shahin de óz náwbetinde bul mal-múliklerdi sawaplı islerge sarplaydı. Ámir Shahin Bursa qalasında medrese, Karmastiy hám Záwiya qalalarında kópir qurdıradı»[5].
Biraz waqıttan keyin Halabqa barıp, ol jerde Haddaddin medresesinde de mudarrislik etken. Ol mudamı qasına ilimi taliblerdi jıynap, sabaq berip kelgen. Onıń ataqlı shákirtlerinen biri shayx Shihabuddin Ábul Fazl Muhammad ibn Yusuf Áliy al-Ǵaznawiy. Shayx Shihabuddin al Ǵaznawiy Abdul Ǵafuwr al Kerderiydiń aldında júdá kóp ilimlerdi iyelegen, Abdul Ǵafuwr al Kerderiydiń aldında «Waqıyat» kitabın oqıǵanı haqqında «Jáwharatul Mudiyya» kitabınıń avtorı bılay degen: «Men «Waqıyat» kitabın kórdim, ol kitapta Muhammad ibn Yusuf atı jazılǵan eken hám onda ol kitaptı oqıǵanı, onı oqıp tawısqanı, onı Abdulǵafuwr al Kerderiyge hijriy 559-jılı 22-Shaban Siyshembi kúni oqıp tawısqanı jazılǵan eken»[6].
Sultan Nuruddin Muhammad Zánkiy dáwirinde Halabtıń qazısı bolǵan hám sol jerde 562 H.(1166 m.) jılı qaytıs bolǵan[7].
Abdulǵafuwr al Kerderiy Halabta qazı bolǵan waqtı haqqında túrli kitaplarda kóp waqıyalar jazılǵan. Solardan birin tómende keltiremiz: «Juma kúni Halabtaǵı meshit adamlar menen tıǵılıs bolıp ketetuǵın edi. Shayx Ábul Husayn júzin kiyim menen jawıp meshitke keldi, taharattan qalǵan suw saqalında kórinip tur edi. Ol minbardıń qasında otırdı. Namaz oqıp bolınǵannan keyin adamlar Shayx haqqında eki toparǵa bólinip aldı. Bir topar adamlar Shayx Ábul Husayndı namaz oqıdı, dese, ekinshi topar namaz oqımadı, der edi. Birinshi topar Shayx Ábul Hasan imam menen ruku hám sájde etti, birge namaz oqıdı, dep ant ishti, ekinshi topar, ol namaz oqımay qurı otırdı, dep ant ishti.
Bul eki topar adamlar Tajuddin al Kerderiydiń aldına barıp usı máseleni yaǵnıy, endi qaysı topar ishken antı ushın kaffarat tólewi kerek ekenin soradı. Imam Tajuddin al Kerderiy sol dáwirde Halab qalasında fatwa hám qazılıq islerin basqaratuǵın edi. Adamlar ózleriniń máselesin Tajuddin al Kerderiyden soradı. Tajuddin al Kerderiy: «Sizler Shayx Ábul Husaynnıń aldına barıń, onnan durısın sorap alıń, ol bul boyınsha sizlerge tuwrı joldı kórsetedi», dedi. Adamlar Shayx Ábul Husayn rahmatullahi alayhke barıp jaǵdaydı ayttı hám kimlerdiń antı qáte bolǵanın hám soǵan kóre kimler kaffarat tólewin soradı, Shayx Ábul Husayn namaz oqımadı degenlerge qarap: «Sizler meniń namaz oqıǵanımdı kórdińiz be?», dedi, olar: «Yaq», dep juwap berdi. Shayx olarǵa: «Sizler kete beriń, antıńız buzılmaǵan», dedi. Namaz oqıdı dep ant ishkenlerge qarap: «Sizler meniń namaz oqıǵanımdı kórdińiz be?», dep soradı. Olar: «Awa», dep juwap berdi. Shayx olarǵa: «Kete beriń, sizler de antıńızdı buzbadıńız», dedi. Olar hámmesi Tajuddin Kerderiydiń aldına qaytıp barıp jaǵdaydı ayttı, sonda Imam Kerderiy: «Shayx Ábul Husayn durıs fatwa beripti», degen eken»[8].
Ol Hanafiy mázhabında fiqh hám usulul-fiqh taqırıplarında bir neshe kitaplar jazıp qaldırǵan hám tanımal fiqh kitaplarına sharh jazǵan.
Jerlesimiz Ábiwl Máfáxir Abdul Ǵafuwr al Kerderiydıń tómendegi kitapları bar ekenligi aytılǵan:
1. “Al-Mufiyd wal-máziyd fiy shárhit-Tájriyd”. Bul kitap onıń ustazı Ábiwlfazl Abdurahman ibn Muhammad al-Kirmániydıń «Tájriyd» kitabına jazǵan sharhı. Kitap úsh tomnan ibarat.
Káfáwiydiń jazıwınsha onıń qolında bul kitaptıń ekinshi tomınan bir nusxasın bar bolıp, kitap "Ál-Máziyd wál-mufiyd" dep atalǵan eken. Ol Abdulǵafuwr Kerderiydıń shákirti shayx Shihabuddin Ábiwlfazl Muhammad ibn Yusuf Áliy al-Ǵaznawiydiń qolı menen kóshirilgen. Bul nusxa «Nikah» kitabı menen baslanıp «Shirkát» kitabı menen tawsılǵan.
2. «Sharh al-jámi al-kábiyr lish shaybaniy».
3. «Sharh al-jámi as-soǵiyr lish shaybaniy».
4. «Hayratul-fuqaha fil másáili állátiy tahayyro fahmuhal ulama»". Bul kitapta fiqhiy máseleler keltirilgen bolıp, olar fiqh kitaplarınıń bapları tiykarında tártipke salınǵan. Biraq bul kitaptıń parıqlı tárepleri sonda, oǵan kirgizilgen máseleler olardı sheshiwde faqixlardı hayran qaldıratuǵın hám alımlardıń juwap beriwinde qıynap qoyatuǵın dárejede joqarı jazılǵanı bolǵan. Imam Káfáwiydiń aytıwınsha, bul kitap sol dáwirde qoldan qolǵa ótip júdá ataqlı bolǵan.
5. «Shahruz Ziyadat». Bul da imam Shaybaniy rahmatullahi alayhtiń fiqhqa arnalǵan kitabınıń sharhı.
6. "Usulul-fiqh". Bul kitap "Usulul-Kerderiy" atı menen de júritiledi.
7. «Al-Intisor li Ábiy Haniyfa fiy axbárihi wá aqwálihi» (Xabarları hám sózleri boyınsha Ábiw Haniyfanıń utısı)[9].
Paydalanılǵan derek hám ádebiyatlar:
- Xoyruddin Zirikliy «Al-Alam». Damashq, «Dárul ilm» baspaxanası, 2002-jıl. 4-tom,
- Tashkópirzada «Ash Shaqoiqun Numaniya». Beyrut, «Dárul kutubul arabiya» baspaxanası, 2012-jıl. 140-bet
- Abdulqodir ibn Muhammad Qurashiy «Jáwhárotul mudiyya fiy tobáqotil hanafiyya». Ar Riyad, «Dárul ihyaul kutubul arabiyya wá Dárul ulum» baspaxanası, 5-tomlıq kitap. 1978-1988-jılları baspadan shıqqan.
- Ismayıl Pashsha Baǵdadiy «Hidayatul arifiyn». Istambul, 1951-jıl, 1800-bet.
- Abdulhay Láknawiy «Al fawaidul báhiyya» . Qahira, «As saada» baspaxanası, 1906-jıl, 263-bet.
- Ibn Adiym «Buǵyatut tolab fiy tariyxi halab». Beyrut, «Dárul fikr» baspaxanası, 2008-jıl 5863-bet.
- Muhammad ibn Ahmad az Zahabiy «Siyaru Alamun nubala». Beyrut, «Báytul áfkár» baspaxanası, 2004-jıl, 4683-bet.
- Ibn Qutlı Buǵa «Tájut tarojim». Beyrut, «Dárul qolam» baspaxanası, 1992-jıl, 567-bet.
- Hajı Xaliyfa «Kashfuz zunuwn». Beyrut, «Dáru ihyait turosil arabiyya», 2006-jıl, 1123-bet.
- Abdulhay ibn Ahmad «Sházárotuz záháb», Beyrut, «Dáru Ibn Kásiyr» baspaxanası. 1986-jıl, 5802-bet
- Abdulhakim Juzjaniy «Islom huquqshunosligi». Tashkent, «Tashkent Islom universiteti» baspaxanası, 2002-jıl, 256-bet.
[1] Ayırım dereklerde Abdulǵofuwr emes, Abdulǵoffar, dep aytılǵan. «Hidayatul arifiyn»
[2] Ayırım dereklerde ákesiniń atı Luqman emes, Numan dep aytılǵan.
[3] خير الدين الزركلي "الاعلام" دمشق, دار العلم ٢٠٠٢ م ٣٢ ص
[4] Arabshada Ádib Áliy, delingen, túrkshede Edebáliy, delingen.
[5] تاشكوبر زاده "ذيل الشقائق النعمانية في علماء الدولة العثمانية " بيروت, دار الكتب العربية. ٢٠١٢ م, ٩ ص https://al-maktaba.org/book/6723/6#p1
[6] عبدالقادر بن محمد القرشي "جوهرة المضية في طبقات الحنفية" الرياض, دار الاحياء الكتب العربية و دار العلوم, ١٩٧٨-١٩٨٨م, ٤-ج ٤١١ص
[7] Bazı dereklerde 552-jılı qaytıs bolǵan delingen.
[8] ابن العديم "بغية الطلب في تاريخ حلب", بيروت, دار الفكر, ٢٠٠٨م ٤١٦ص
[9] خير الدين الزركلي "الاعلام" دمشق, دار العلم ٢٠٠٢ م ٥٣١ ص
Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew instituti doktorantı,
Muhammad ibn Ahmad Al-Beruniy islam bilim jurtı oqıtıwshısı Abduraxman Idrisov