MUHAMMMAD IBN AHMAD AL-BERUNIY” ORTA ARNAWLÍ ISLAM BILIM JURTÍ

Bilim jurtında talabalar zaman talaplarına say bilim alıwı ushın barlıq qolaylıqlar jaratılǵan. Atap aytqanda, eń zamanagóy oqıw quralları menen támiyinlengen oqıw xanaları, málimleme-resurs orayı, dáretxana, asxana, jataqxana, sport zalı, mini futbol maydanshası, salamatlıq xanası, shashtárezxana bar.

“Quranı kárim hám tájwid” pullı oqıw kursları

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń “Diniy-aǵartıwshılıq tarawınıń jumısın túpkilikli jetilistiriw ilajları haqqında”ǵı 2018-jıl 16-apreldegi PP-5416-sanlı Pármanı menen tastıyıqlanǵan ilajlar Baǵdarlamasınıń 6-bántinde belgilengen wazıypalardıń orınlanıwın támiyinlew maqsetinde Ózbekstan musılmanları mákemesiniń 2018-jıl 30-apreldegi 01A/056-sanlı buyrıǵı tastıyıqlanǵan. Usı múnásibet penen Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy medresesinde 2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Málimleme resurs orayı

Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy” orta arnawlı islam bilim jurtınıń málimleme resurs orayı fondında jámi 17756 kitap saqlanbaqta. Sonnan, 1505 ulıwma bilimlendiriw ádebiyatları, 4085 arnawlı pánlerden sabaqlıqlar, 764 sociyallıq-ekonomikalıq ádebiyatlar, 7340 ilimiy-ǵalabalıq ádebiyatlar, 919 elektron ádebiyatları quraydı.

Kurslar

2018-jıl 10-iyunnan baslap “Quranı kárim hám tájwid” úyretiw boyınsha pullı oqıw kursları shólkemlestirildi.

Talabalar

Búgingi kúnge kelip bilim jurtında 148 talabaǵa 21 oqıtıwshı tárepinen tálim-tárbiya berip kelinbekte.

Jetiskenliklerimiz

Bilim jurtı oqıtıwshıları hám talabaları ótkerilip kelinetuǵın túrli tańlawlarda qatnasıp joqarı orınlardı iyelep kelmekte.

Shámsul áimmá Muhammad ibn Abdussattar al Kerderiy

«Muhammad ibn Abdussattar ibn Muhammad[1] ál-Imádiy ál-Kerderiy ál-Baratqiniy[2]. Nasabındaǵı babasına nisbat berilip Imadiy, delingen. «Tájul arus» kitabında Ábiw Abdullah[3], degen kunyası aytılǵan. «Hilyatul bashar» kitabında Ábiw Abdussattar[4] degen kunyası aytılǵan.

Tuwılǵan jeri Baratqin. Kerder wálayatınıń Baratqin[5] aymaǵı. Házirde Qaraqalpaqstan territoriyasına kiredi. 559-hijriy (1163 m.) jılı Zulqada ayınıń 18-sánesinde tuwılǵan. «Basqa derek «Tariyxi Mollazada» kitabında 560-jılı tuwılǵan delingen»[6].

Bul kisi júdá ilimli adam bolǵanlıqtan «Shámsul áimmá», dep sıpatlanǵan, yaǵnıy «Imamlardıń quyashı», degeni. Kunyası Ábul Wajd, yaǵnıy Wajdtiń ákesi, degeni.

Ábul Ala Faraziy ol kisi haqqında bılay degen: «Muhammad ibn Abdussattar imamlardıń mutlaq ustazı, onıń aldına ilim alıw ushın hámme jerden talabalar keledi».

Jaslıq dáwirinen ilimge qızıǵıp, Xorezmge barǵan hám ol jerde Imam Zamaxshariydiń shákirti «Muǵrib» hám «Sharhul-Maqomot» kitapların jazǵan shayx Burhanuddin Nasir ibn Ábul Mákárim Abdussayyid ibn Áliy ál-Matriziydiń qolında oqıǵan[7].

Xorezmnen keyin Mawaraunnahr tárepke jol alǵan. Samarqand qalasına barıp «Hidaya» kitabın jazǵan ullı alım Shayxul islam – Burhanuddin Marǵinanıy[8]den hám «Shiratul-islám» kitabın jazǵan «Imam zada» dep tanılǵan shayx Majiduddin ál-Mahhad as-Samarqandiyden fiqh ilimin úyrengen, sonday-aq olardan hádis sabaqların da alǵan.

Shámsul áimmá Kerderiy keyin Buxaraǵa kelip bir qatar tanımal alımlar, solardan, allama Badruddin Umar ibn Abdulkáriym Wársakiy, Shayx Sharafuddin Ábiw Muhammad Umar al Aqiyliy, Qazı Imaduddin Ábiw Ala Umar ibn Bákir ibn Muhammad áz-Zaranjariy, Záhid Zaynuddin Ábul Qasım Ahmad ibn Muhammad ibn Umar Attabiy, Shayx Nuruddin Ábiw Muhammad Ahmad ibn Mahmud as-Sabuniy ál-Buxariy, Imam Faxruddin Ábul Mahasin Hasan ibn Mansur Qazıxan[9], Shayx Qutbuddin Ábul Fath Muhammad ibn Muhammad ibn Usman as Saraxsiy, Shayx Imaduddin Ábul Muhamid Mahmud ibn Ahmad ibn Hasan al Faryabiy, Shayx Shamsuddin Ábul Fadl Ismayıl ibn Muhammad ibn Sulayman as Salafiy, Majduddin Samarqandiy, Burhanuddin Marǵinanıy hám basqalardan din ilimlerin táfsir hám hádis ilimin úyrengen.

Ol kisi haqqında «Tariyxi Mollazada» kitabında bılay delingen: «Ráwiyat etiliwinshe, Máwlana Shams ul-Aima rahmatullahi alayh bılay degen eken: balalıq waqtımnan úlkeygenime shekem Allah taala meni óziniń ismat hám ippet perdesi menen óz qorǵawına aldı, sonlıqtan mende hesh bir gúna kabira bolmadı. Tosattan mennen tárki ádeplik bolsa, sol waqıtta meni ádebi ǵaybiy menen tuwrılar edi. Bir kúni Xoja Ábiw Hafs rahmatullahi alayhiniń qábiri qasında edim, ádetime kóre, witr namazın túnniń aqırında oqıw maqsetinde turǵan edim, eńkeyip sájde etip atırǵanımda meni uyqı bastı hám uyqılap qalıppan, oyanǵanımda tań atqan eken, witrdi qaza etip qoydım. Tań namaz oqıw ushın, qala dárwazasına kirgenimde, balalalar oynap júrgen eken, sonda bir jas bala meniń aldıma kelip bılay dedi: «Shams Kardariy! Uyqılap qalıw hám witr
namazın qaza etiw bul qanday batırlıq boldı?», dedi. Sonda bildim, meni bul sózler menen sabaǵan ilahiy ádep qamshısı eken»[10].

Shámsul áimmá Kerderiy mázhabtı biliwde júdá sheber bolǵan. Qazı Ábiw Zayd ad Dabusiy hám Shamsul áimmá as Saraxsiylerdiń zamanınan keyin Usulul fiqh hám fiqh ilimlerin tiriltken, yaǵnıy bul ilimler boyınsha eń úlken ulama bolǵan.

Onnan sabaq alıw ushın júdá kóp talabalar qasına kelgen. Solardan Badruddin Muhammad ibn Mahmud ibn Abdulkáriym al Kerderiy, bul kisi Muhammad ibn Abdussattar Kerderiydiń ájapasınıń balası bolǵanı ushın Xoxar zada, dep tanılǵan, shayxlar shayxı Sayfuddin Ábul Maaliy Saiyd ibn al Muzhir ibn Saiyd al Baxarziy[11], Shayx Sirojuddin Muhammad ibn Ahmad al Qurayshiy, Imam Hafizuddin al Kábiyr Ábul Fadl Muhammad ibn Muhammad ibn Nasr al Buxariy[12], Muhammad al Maymarǵiy, Ashrof ibn Muhammad Ábul Fadl Koshoniy[13], Muhammad ibn Muhammad Marǵiyaniy, Muhammad ibn Umar Nuwhabaziy Buxariy htb. Imam Shamsul áimma Kerderiyden Ábul Barakat an Nasafiy de jaslıǵında málim waqıt sabaq alǵan, keyin Nasafiy Xoharzada Kerderiyden sabaq alǵan.

642-hijriy jılı 9-muharram (1244 jıl 18 iyun) juma kúni Buxarada qaytıs bolǵan hám qaladan yarım farsax uzaqlıqtaǵı Sabzamun qábirstanında ustazı Ábiw Muhammad Abdullah ibn Muhammad ibn Yaqub Harisiy as-Sabzamuniy qábiriniń qasına jerlengen»[14].

Shámsul áimmá Kerderiy mudamı ilim talabında júrip, bunda júdá tırısqaq bolǵan. Ol alımlardıń sáwbetinde bolıp, kóp májilislerine qatnasqan. Tariyx kitaplarında onıń kóp ustazlarınıń atı kelgen. Ol táfsir, hádis, ásirese, Hanafiy mázhabı fiqhi boyınsha ullı alım bolǵan.

Onnan júdá kóp talibi ilimler sabaq alǵan. Dereklerde ol kisi jazıp qaldırǵan mına eki kitap kórsetilgen:

1. «Tasisul-qowaid». Bul kitap kálam ilimine tiyisli bolıp, Hajı Xalifanıń aytıwınsha, Payǵambarlardıń masum, yaǵnıy gúnalardan pák ekeni haqqındaǵı kitap.

2. Laknawiydiń aytıwınsha, ol jáne Ǵazzalıyǵa ráddiya jazǵan eken. Málim bolıwınsha Ǵazzaliy "Ál-Manxul" degen kitabında mázhab mujtahidleri haqqında aytıp, Ábiw Hanifa haqqında qáte sózlerdi aytqan. Shámsul-áimmá Kerderiy Imam Ǵazzaliydiń bul sózlerine ráddiya sıpatında sol kitaptı jazǵan eken.

Imam Láknáwiydiń «Ál Fáwáid» kitabında bul kitap haqqında bılay delingen: «Bul júdá shıraylı, náfiys, óz ishine ullı máselelerdi jámlegen bir risala. Biraq bunda ayırım temalarında imam Sháfeiy hám oǵan ergenler haqqında bazı unamsız gápler sozılıp ketken, lekin bul gápler Ǵazzaliydiń imam Ábiw Haniyfa haqqında unamsız gáplerine qaraǵanda júdá az. Bul kitaptıń bir nusqasınıń sırtında ayırım isenimli adamlardıń jazıwı menen ulamanıń ómir bayanı jazılǵanın kórdim»[15].

Bul kitaptıń bir neshe atları bar: «Al Haqqul Mubiyn fiy dafi shubuhatil mubattiliyn», «As sayful masluwl fir roddi ala sohibil mathuwl», «Ad durratul manfiyyatu fiy intisoril imam al azam Ábiy Haniyfa»[16].

Imam Baǵdadiydiń «Hidayatul arifiyn» kitabında bul kitaptıń atı: «Ar roddu wal intisoru li Ábiy Hanifata imamu fuqohail amsor», dep aytılǵan[17].

Shıǵıs tanıwshı alım Áshirbek Muminov arqalı Germaniya qol jazbalar kitapxanalarınan bul kitaptıń bir nusxa mikrofilmi alıp kelingen. Bul nusxanı Tashkent islam universiteti úlken oqıtıwshısı Azat Sársenbaev úyrenip shıǵıp mına juwmaqqa keldi: “Kitap Laknawiy aytqanınday Ǵazzaliydiń «Ál-Manxul» kitabında jazǵan sózlerine ráddiya bolıp, ol bas sóz hám altı baptan ibarat.

Biraq qızıq tárepi, avtor bul kitaptı Halab qalasına kelgennen keyin jazǵanın aytqan. Usı hám basqa da dálillerdi esapqa alǵanda biz bul kitaptı Shámsul-áimmá Muhammad ibn Abdussattar ál-Kerderiy emes, al Tájuddin Abdulǵafur ibn Luqman ál-Kerderiy jazǵan bolıwı múmkin, degen pikirimiz de bar. Sebebi, aldın aytıp ótkenimizdey, Tájuddin ál-Kerderiydiń de "Shámsul-áimmá" degen laqabı bolǵan. Qalaberdi Muhammad ál-Kerderiydiń Halabqa barıp ol jerde jasaǵanı tuwrısında maǵlıwmat joq.

3. «Kitabu fiy halli mushkilaatil quduriy»[18]. Quduriy bul – islam huqıqtanıwshılıǵına tiyisli kitap. Imam Kardariydiń bul kitabı Quduriy kitabındaǵı qıyın máselelerdiń sheshimine arnalǵan.

4. «Sharhu muntaxobil hassamiy»[19]. Usuli fiqhqa tiyisli kitap. Bul kitap Muhammad ibn Muhammad ibn Umar Hisamuddin al Ahsikentiydiń kitabı. Bul kitap «Muxtasaru Hisamuddin», dep te ataladı.

Shámsul-áimmá Muhammad Kerderiydiń kitapları az bolıwına qaramastan, ol júdá úlken áhmiyetke iye kitaplardıń bizlerge jetip keliwine sebepshi bolǵan. Mısalı, Ábiw Mansur Maturidiydiń "Táwiláti áhlis-sunná" kitabınıń Tashkent nusxasınıń hám Burhanuddin Marǵinaniydiń "Hidaya" kitabınıń bizlerge shekem jetip keliwinde úlken xızmet kórsetken»[20].

Shamsul áimma Kerderiy rahmatullaha alayh Hanafiy mázhabınıń eń úlken ustazlarınan bolǵan. Bunı ol kisiniń fiqh ilimi boyınsha ijaza ishindegi ulamalar qatarında bar ekeninen bilip alsaq boladı. Ijaza tómendegishe:

«Alauddin Áliy Afandiy al Muwsiliy, ol allama Muhammad Nájiyb Afandiy ibn Ahmad al Qaliy Hanafiyden alǵan, ol Shayx Mustafa Rahmatiy Ayyubiy Hanafiyden alǵan, ol allama Shihab Ahmad ibn Áliy al Muniyniy Hanafiyden alǵan, ol Sáyyid arif billahi taala Shayx Abdulǵaniy an Nablusiy Hanafiyden alǵan, ol ákesi Shayx Ismayıl an Nablusiy Hanafiyden alǵan, ol Shayxayn Ash Shihab Ahmad ash Shawbariy Hanafiyden alǵan, Bul kisiniń «Hashiyatu sharhud durar», degen kitabı belgili kitabı bar. Bir ráwiyatta ol Siroj Umar ibn Najmden alǵan, onıń «Nahrul faiq», degen kitabı bar, ekinshi ráwiyatta shayx Abdullah at Rahririy, bul ekewi de shayx Ahmad ibn Yunus ash Shalabiyden alǵan. Onıń belgili fatwalar toplamı bar. Ol kisi Abdulbarr ibn Shahnadan alǵan, ol Wahbaniya kitabın sharh etken. Ol Kamal ibn Humamdan alǵan, ol «Fathul qodiyr» kitabın jazǵan. Ol Sirojdan alǵan, ol Qoriul hidaya, dep atalǵan. Ol shayx Alauddin as Sayramiyden alǵan, ol Sáyyid Jalaladdin al Kábiyrden alǵan, ol imam Ábiw Abdussattar Muhammad al Kerderiyden alǵan. Ol Burhanuddin Áliy al Marǵinaniyden alǵan, onıń «Hidaya» atlı kitabı bar. Ol Faxrul islam al Bazdawiyden alǵan, ol Shamsud áimma al Halwaniyden alǵan, ol qazı Ábiw Áliy an Nasafiyden alǵan, ol imam Ábiw Bákir Muhammad ibn Fadl al Buxariyden alǵan, ol imam Ábiw Abdullah as Sizmuniyden alǵan, ol ámir Abdullah ibn Ábiw Hafs al Buxariyden, ol ákesinen alǵan. Ol imam Muhammad ibn Hasan ash Shaybaniyden alǵan. Ol imam Azam Ábiw Hanifa an Numan ibn Sabit bin Zutiy ibn Mahtan alǵan. Bul kisi mázhabımız sahibi razıyallahu taala anhu. Ol Hammad ibn Zaydten alǵan. Ol Ibrahim an Naxaiyden alǵan. Ol Alqama ibn Ábiw Waqqastan alǵan, ol ullı sahaba Nábiy alayhissalamnıń sahabası Abdullah ibn Masud razıyallahu anhudan alǵan. Ol maxluqatlardıń ilimlisi, Haqtıń habiybi Rasulullah sallallahu alayhi wasallamnan alǵan. Ol Robbul káriym, Rouwfur rohiym, Robbul alamiynnen alǵan»[21].

Hámme dáwirde bolǵanı kibi Imam Shamsul áimma Kerderiy jasaǵan dáwirde de ullı imamlarǵa til tiygiziw, olardı abroysızlandırıwǵa urınıw kóp bolǵan. Bunnan maqset álbette musılmanlardıń birligin, tınıshlıǵın buzıw bolǵan. Sol dáwirde de, Imam Ábiw Haniyfa rahmatullahi alayhtiń abroyın ayaq astı etiwge urınıslar bolǵan. Sonda Shamsul áimma Kerderiy Imam Ábiw Haniyfanı hám ol kisiniń tutqan jolınıń tuwrılıǵı boyınsha kitaplar jazǵan hám úlken tartıslarda mázhabbasımızdı mudamı qollap quwatlaǵan. Xalıqtıń ishinde fitna kótermekshi bolǵanlardıń isin rawajlandırmaǵan, olarǵa qatań tárizde gúresken. Sonıń ushın da Shamsul áimma Kerderiydiń Ábiw Haniyfa rahmatullahi alayh haqqında jazǵan kitabı júdá belgili hám bir neshe atlar menen atalǵan.

Imam Shamsul áimma Kerderiy Islam áleminde fiqh ilimin qayta janlandırǵan eń ullı ulama sıpatında qaraladı. Burhanuddin Marǵinanıydıń «Hidaya» kitabın Shamsul áimma Kardariy adamlarǵa jetkergen[22], yaǵnıy bul kisi arqalı adamlarǵa tarqalǵan. Onıń shákirleri pútkil islam áleminde fiqh iliminiń rawajlanıwında úlken úles qosqan hám hámmesi Imam Kerderiydi ullı ustaz sıpatında qádirlegen.

Paydalanılǵan derek hám ádebiyatlar:

  1. «Al-Jáwhárotul mudiyyah fiy tobáqotil hanafiyya»
  2. «Siyar Alámun Nubálá» Imam Zahabiy
  3. «Ǵaroibul iǵtirob» Áluwsiy
  4.  «Sházárotuz záháb»
  5. «Hidayatul arifiyn»
  6. «Al Qomuwsul muhiyt»
  7. «Islam huqıqtanıwshılıǵı» Abdulhakim Juzjaniy
  8. «100 Markaziy Osiyo mutafakkirlari»
  9. «Al Wafiy bil wafiyat»
  10. «Lubbul albab fiy tahriyril ansab» Imam as Suyutiy
  11. Ahmad ibn Mahmud Buxariy «Tariyxi Mollazada», Tashkent, 2009-jıl «Yangi asr avlodi» baspaxanası.

[1] Baǵdadiydiń «Hidayatul arifiyn» kitabında Muhammad ibn Muhammad ibn Abdussattar, dep jazılǵan.

[2] الكتاب: الوافي بالوفيات. المؤلف: الصفدي ١ج ٣٩٩ ص

[3] تاج العروس من جواهر القاموس المؤلف: محمّد بن محمّد بن عبد الرزّاق الحسيني، أبو الفيض، الملقّب بمرتضى، الزَّبيدي الناشر: دار الهداية ١٤ج ٣٥ ص

[4] حلية البشر في تاريخ القرن الثالث عشر المؤلف: عبد الرزاق بن حسن بن إبراهيم البيطار الميداني الدمشقي الناشر: دار صادر، بيروت الطبعة: الثانية، 1413 ه٣٤٢ ص

[5] «Jáwharatul mudiyya» kitabında «Baraniyq», dep aytılǵan.

[6] Ahmad ibn Mahmud Buxariy «Tariyxi Mollazada», Tashkent, 2009-jıl «Yangi asr avlodi» baspaxanası, 50-bet.

[7] أنبأني بترجمته أبو العلاء الفرضي، الكتاب: سير أعلام النبلاء

[8] Burhanuddin Marǵinanıy – Ábulhasan Áliy ibn Ábiw Bákir ibn Abduljalil Farǵaniy Marǵinanıy 1123-jıl 23-sentyabr, Rishtan aymaǵı, Dahbet awılında tuwılǵan. Hanafiy mázhabınıń ullı faqihi. Dáslep ákesi Ábiw Bákir ibn Abduljalilden, soń Simam Bahauddin Áli ibn Muhammad Asbijabiy qolında tálim alǵan. Rishtan, Marǵilan, Buxara, Samarqand hám Mawaraunnahrdiń basqa da qalalarında tálim alıp, hanafiya mazhabınıń ullı faqihi sıpatında tanımal bolǵan. Shayxulislam degen laqabtı alǵan. Burhanuddin Marǵinanıy 1197-jılı 29-oktyabrde qaytıs bolǵan hám Samarqand qalasındaǵı Shakardiza qábirstanına jerlengen. Burhanuddin Marǵinanıy fiqh boyınsha tiykarǵı kitabı «Bidayat ul-mubtadi» («Baslawshılar ushın qollanba»)nı jazǵan. Bul kitap qısqa bolǵanı, onnan ámeliy tárepten paydalanıw qıyın bolǵanı sebepli, Burhanuddin Marǵinanıydiń ózi 8 tomlı sholıw jazadı hám onı «Kifayat ul-Muntahiy» («Juwmaqlawshılar ushın jeterli»)ni jazadı. Keyinshelik bul kitabı tiykarında «Kitabul-Hidaya» («Tuwrı jol»)dı jazadı (1178-jıl).

[9] «Fatawai Qazıxan» kitabınıń avtorı, Faxruddin Qazıxan rahmatullahi alayh

 الكتاب : الجواهر المضيئة في طبقات الحنفية١ ج ١٥٨ ص

[10] Ahmad ibn Mahmud Buxariy «Tariyxi Mollazada», Tashkent, 2009-jıl «Yangi asr avlodi» baspaxanası, 50-bet.

[11]  Bul kisi Buxarada jasaǵa áwliya kisilerden bolǵan. Salahatdin Tashkentiydiń gápine qaraǵanda Ámir Temurdıń anası Tegina xatun Boxarziydiń qızı bolǵan.

[12]  تاريخ الإسلام للإمام الذهبي ٧٧ف ٧ص

[13]  الكتاب : الجواهر المضيئة في طبقات الحنفية  ١ ج ١٢٣ ص

[14]  الجواهر المضيئة في طبقات الحنفية ٢ ج ٨٣ ص

[15] الفوائد البهية للكنوي ١٧٧ ص

[16] ابن قطلوبغا : تاج التراجم 47 ، 48 ، اللكنوي : الفوائد البهية  الكتاب : معجم المؤلفين عمر كحالة

[17] الكتاب : هدية العارفين ٢ج ١٢٢ ص

[18]  الكتاب : هدية العارفين ٢ ج ١٢٢ ص

[19] الكتاب : معجم المطبوعات

[20] Abdulhakim Juzjaniydiń «Islam huqıqtanıwshılıǵı» kitabı

[21] الكتاب: غرائب الاغتراب ونزهة الألباب في الذهاب والإقامة والإياب المؤلف: شهاب الدين محمود بن عبد الله الحسيني الألوسي ١٣٤ ص

[22] الجواهر المضيئة في طبقات الحنفية١ ج ٢٩٥ ص

Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilim-izertlew instituti doktorantı,

Muhammad ibn Ahmad Al-Beruniy islam bilim jurtı oqıtıwshısı Abduraxman Idrisov