Qaytıs bolǵan adamnıń qábirde perishteler tárepinen sorawǵa tutılıwına isenim menen itiqad qılıw hár bir musılman ushın wajib. Buǵan dáliller júdá kóp.
عَنْ عُثْمَانَ t قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ r إِذَا فَرَغَ مِنْ دَفْنِ الْمَيِّتِ وَقَفَ عَلَيْهِ، فَقَالَ: "اسْتَغْفِرُوا لِأَخِيكُمْ، وَسَلُوا لَهُ بِالتَّثْبِيتِ، فَإِنَّهُ الْآنَ يُسْأَلُ". رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالْبَزَّارُ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ.
Usman razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı:
«Nábiy sallallahu alayhi wa sallam qashan máyyitti jerlep bolsa, onıń (qábiri) ústinde turıp:
«Biradarıńız ushın istiǵfar aytıń, oǵan bekkemlik sorań, sebebi házir ol soraladı», der edi».
Ábiw Dawıt, Bazzar hám Hákim ráwiyat qılǵan. Hákim sahih degen.
Demek, qaytıs bolǵan adamnıń qábirde sorawǵa tutılıwı haq eken hám tiri musılmanlar ólgenlerdiń haqqına duwa qılıwı kerek eken. Jańa kómilgen adamǵa soraw-juwap waqtında bekkemlik sorap, duwa qılıw lazım eken.
عَنِ الْبَرَاءِ t، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِذَا أُقْعِدَ الْمُؤْمِنُ فِي قَبْرِهِ أُتِي، ثُمَّ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ (ﭭ ﭮ ﭯ ﭰ ﭱ ﭲ ﭳ ﭴ ﭵ ﭶ ﭷ)
Baro razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı:
«Nábiy sallallahu alayhi wa sallam:
«Qashan mómin qábirinde otırǵızılsa, oǵan kelinedi. Soń «Áshhadu álláá ilááhá illállahu wa ánná Muhammadan Rasulullahi», dep sháhádat keltiredi. Áne sol Allahtıń «Allah iyman keltirgenlerdi bul dúnya ómirinde de, aqırette de mıqlı Sóz benen bekkemleydi», degeni», dedi».
Bul hádistegi "Qashan mómin qábirinde otırǵızılsa", delingeni ol jerlenip, ústine topıraq tartılǵannan keyin boladı. Onı qábirinde otırǵızıp, soraw-juwap qılıw baslanadı.
"Oǵan kelinedi", yaǵnıy onıń aldına soraw-juwap qılıw ushın keli-nedi. Bul isti qılıwǵa eki qaramtır kók reńdegi perishte keledi. Olardıń isimleri Munkar hám Nákiyr boladı. Olardıń jaratılıwı perishtege de, adamǵa da uqsamaydı.
Mómin-musılman adamdı qábirde eki perishte sorawǵa tutqanda, onıń iymanı hám solih ámelleri sebepli Allah taala oǵan járdem berip, mıqllı sóz benen bekkem qıladı. Ol kalimai sháhádattı aytıwǵa mıyassar boladı. Bul haqqında Allah taala Quranı Káriymde de xabar bergen eken.
Allah taala hámmemizdi áne sonday mıqlı sóz iyesi bolǵan bendeleri-nen qılsın.
عَنْ أَنَسٍ t، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ وَإِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ، أَتَاهُ مَلَكَانِ فَيُقْعِدَانِهِ فَيَقُولَانِ: مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ؟ لِمُحَمَّدٍ ، فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَيَقُولُ: أَشْهَدُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ. فَيُقَالُ لَهُ: انْظُرْ إِلَى مَقْعَدِكَ مِنَ النَّارِ قَدْ أَبْدَلَكَ اللَّهُ بِهِ مَقْعَدًا مِنَ الْجَنَّةِ، فَيَرَاهُمَا جَمِيعًا، أَمَّا الْمُنَافِقُ وَالْكَافِرُ فَيُقَالُ لَهُ : مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُل؟ فَيَقُولُ : لَا أَدْرِي ، كُنْتُ أَقُولُ مَا يَقُولُ النَّاسُ فَيُقَالُ: لَا دَرَيَّتَ وَلَا تَلَيْتَ، وَيُضْرَبُ بِمَطَارِقَ مِنْ حَدِيدٍ ضَرْبَةً فَيَصِيحُ صَيْحَةً يَسْمَعُهَا مَنْ يَلِيهِ غَيْرَ الثَّقَلَيْنِ». رَوَاهُمَا الْخَمْسَةُ.
Anas razıyallahu anhudan ráwiyat qılınadı:
«Payǵambar sallallahu alayhi wa sallam:
«Bende qashan qábirge qoyılsa hám iyeleri qaytıp ketse, olardıń ayaq kiyiminiń taqıldaǵanın esitip turǵanında aldına eki perishte kelip, onı otırǵızadı hám: «Bul adam – Muhammad sallallahu alayhi wa sallam haqqında ne der ediń?» deydi.
Mómin bolsa «Sháhádat beremen, ol Allahtıń bendesi hám Rasuli», deydi. Sonda oǵan: «Dozaqtaǵı ornıńa názer sal, haqıyqatta, Allah saǵan onı jánnettegi orınǵa almastırıp berdi», delinedi. Ol ekewin de kóredi.
Munafıqqa hám kápirge bolsa: «Bul adam haqqında ne der ediń?» delinedi.
«Bilmedim, adamlar aytatuǵın nárseni aytar edim», deydi. Oǵan:
«Bilmediń de, (bilgenlerge) ergespediń de», delinedi hám temirden bolǵan shoqmar menen bir urıladı. Sonda sonday qıshqıradı, insanlar hám jinnen basqa hámme esitedi», dedi».
Besewi ráwiyat qılǵan.
Bul hádiste Áhli súnna wá jamaa aqıydası boyınsha Quran hám Súnnet penen sabıt bolǵan aqıyda máselesi – qábir sorawı hám azabı haq ekeni hám onıń qanday bolıwı haqqında sóz ketip atır.
Bul hádisti dıqqat penen úyreniwimiz hám ondaǵı hár bir máseleni aqıyda mánisinde sińdirip alıwımız hám hár demimizde ondaǵı halattı eslep turıwımız kerek.
Usı biz úyrenip atırǵan hádisi shárifte áyne qábirde neler júz beriwi haqqında sóz ketip atır. Keliń, olardı birme-bir úyrenip shıǵayıq:
- Qábirdegi jańa kómilgen adam ózin kómip ketkenlerdiń ayaǵı-nıń dawısın esitiwi. Bul haqıyqat házirgi zaman ilimi arqalı da tas-tıyqlanadı.
- Qábir sorawı kómip ketip baratırǵanlar qábirden uzaqlaspas-tan turıp-aq baslanıwı.
- Qábir sorawı eki perishte tárepinen alıp barılıwı.
- Qábirdegi adamdı otırǵızıp alıp, soraw qılınıwı.
- Beriletuǵın sorawlardan biri Payǵambar Muhammad Mustafa sallallahu alayhi wa sallam haqqında bolıwı.
- Bul dúnyada mómin-musılman bolıp, iymanı hám ámeli ornında bolǵan adam qábir sorawı waqtında sergek bolıp, Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam haqqındaǵı sorawǵa anıq, tınıq juwap beredi.
- Mómin-musılman adamnıń anıq, tınıq juwabınan keyin sol eki perishte oǵan eger mómin-musılman bolmaǵanında, dozaqtaǵı ornı qaysı bolıwın kórsetiwi. Soń mómin-musılmanlıǵı sebepli oǵan jánnet-ten beriletuǵın orındı kórsetiwi. Allah bárshemizdi áne sonday baxıtlı adamlardan qılsın.
- Kápir hám munafıqlar da Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam haqqında sorawǵa tutılıwı. "Ol dúnyada bul adam haqqında ne der ediń?" dep soralıwı.
- Kápir: "Bilmesem", dep juwap beriwi. Tilinde, musılmanman, dep júrgen adam bolsa "Adamlar ne dese, sonı aytar edim", dep aytıwı. Demek, Muhammad sallallahu alayhi wa sallam haqqında adamlar ne dese, sonı aytıp júriw jeterli emes eken. Adamnıń kewlinde ol sallallahu alayhi wa sallam haqqında bekkem itiqad bolıwı, onı anıq biliwi kerek eken.
- Sorawǵa juwap bere almaǵanınan keyin, kápir hám munafıqqa qattı sóz aytılıp, basına temir shoqmar menen urıp, azap beriw baslanıwı. "Qábir azabı" degeni usı boladı. Qábir azabınıń bayanı kelesi hádislerde de keledi.
- Qábirde temir shoqmardan tayaq jegen kápir hám munafıqtıń datlawın adamlar hám jinlerden basqa hámme jaratılıstıń esitiwi.
Usı nárselerge tolıq iyman keltiriw hám ómirde ele imkan barında qábirge kirgende jaqsı halda bolıwǵa ılayıq islerdi qılıwǵa ótiw kerek.
عَنْ أَسْمَاءَ قَالَتْ: إنَّ النَّبِيَّ r حَمِدَ اللهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ: "مَا مِنْ شَيْءٍ لَمْ أَكُنْ أُرِيتُهُ إِلَّا رَأَيْتُهُ فِي مَقَامِي هَذَا، حَتَّى الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَلَقَدْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي قُبُورِكُمْ مِثْلَ أَوْ قَرِيبَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيْحِ الدَّجَّالِ، فَيُقَالُ: مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ؟ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ أَوِ الْمُوقِنُ فَيَقُولُ: هُوَ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللهِ، جَاءَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى، فَأَجَبْنَاهُ وَآمَنَّاهُ، هُوَ مُحَمَّدٌ ثَلَاثًا، فَيُقَالُ لَهُ: نَمْ صَالِحًا، فَقَدْ عَلِمْنَا إِنْ كُنْتَ لَمُؤْمِنًا بِهِ. وَأَمَّا الْمُنَافِقُ أَوِ الْمُرْتَابُ فَيَقُولُ: لَا أَدْرِي، سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ شَيْئًا فَقُلْتُهُ".رَوَاهُ الشَّيْخَانِ وَالنَّسَائِيُّ.
Asma razıyallahu anhadan ráwiyat qılınadı:
«Nábiy sallallahu alayhi wa sallam Allahǵa hamd sáne aytqanı-nan soń bılay dedi:
«Álbette, men ózime kórsetilmegen hár bir nárseni usı mákanım-da kórdim. Hátte jánnet hám dozaqtı da. Maǵan sizler álbette, qábirlerińizde Masihi Dájjáldıń fitnasıshelik yaki soǵan jaqın fitnaǵa ushırawıńız wahiy qılındı.
«Bul adam haqqında qanday ilimiń bar?» delinedi. Mómin yaki anıq isengen adam:
«Ol Allahtıń Rasuli Muhammad. Bizge ashıq-aydın bayanatlar hám hidayat penen keldi. Biz onıń (shaqırıǵına) juwap berdik hám oǵan ergestik. Ol Muhammad», dep úsh márte aytadı. Sonda oǵan:
«Solih halıńda uyqlayber. Biz seniń oǵan qattı iseniwińdi biler edik», delinedi.
Munafıq yaki shubhalı adam bolsa: «Bilmeymen. Adamlar bir nárse degenin esitip edim. Sonı aytqanman», deydi».
Eki shayx hám Nasaiy ráwiyat qılǵan.
Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam usı hádiste kelgen gáplerin Kusuf namazınan keyin qılǵan xutbasında aytqan.
Kusuf namazına tiyisli hádisi sháriflerdi úyrengenimizde Payǵam-barımız sallallahu alayhi wa sallamǵa sol namazdı bir oqıwında kóp nárseler ashılǵanlıǵı hám olardan ayırım úlgiler de aytıp ótilgen edi.
Bul hádisi shárifte bolsa sol ashılǵan nárselerden qábir sorawına tiyisli bólegi keltirilip atır.
Bul hádisten alınatuǵın paydalar:
- Qábir fitnası Dájjáldıń fitnası yaki oǵan jaqın bir fitna ekeni. Bunnan oǵan zinhar itibarsızlıq penen qarawǵa bolmaslıǵı kelip shıǵadı.
- Mómin, anıq isengen adamnıń
"Ol Allahtıń Rasuli Muhammad. Bizge ashıq-aydın bayanatlar hám hidayat penen keldi. Biz onıń shaqırıǵına juwap berdik hám oǵan ergestik", dep juwap beriwi de itibarǵa ılayıq halat.
Demek, awızda "Muhammad Allahtıń Rasuli", degen menen sheklenip bolmas eken. Ol Allah tárepinen neler keltirgenin de jaqsı biliw kerek eken. Ol shaqırǵan nársege "lábbáy" dep juwap beriw hám ol sallallahu alayhi wa sallamǵa ergesiw de kerek eken. Bul bolsa Islam dinine tolıq itiqad hám ámel qılıw menen boladı.
- Perishtelerdiń mómin adamǵa, onıń anıq hám isenimli juwa-bınan keyin "Solih halıńda uyqlayber. Biz seniń oǵan qattı iseniwińdi biler edik", dewinen eki juwmaq shıǵadı:
Birinshisi: Qábir sorawınan keyin meyit qıyamet qayım bolaman degenshe uyqlap turadı.
Ekinshisi: Qábirdegi soraw bir nárseni biliw ushın emes, bilip bolınǵan nárseni bendeniń ózine moyınlatıw ushın boladı.
- Munafıq, dinge isenimi bekkem hám mıqlı bolmaǵan adamnıń qábir sorawına:
"Bilmeymen. Adamlar bir nárse degenin esitip edim. Sonı aytqan-man", dep juwap beriwinde turmısta Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam hám Islam haqqındaǵı adamlardan esitken gápin tilinde ǵana aytıp, ózin musılman sanap júrgenlerdiń hámmesi munafıq hám shubha iyesi ekenligi ańlanadı.
Allah usılarǵa uqsawdan Ózi saqlasın.
عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا، عَنِ النَّبِيِّ r قَالَ: "إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا مَاتَ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ، فَيُقَالُ: هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ". رَوَاهُ الْخَمْسَةُ إِلَّا أَبَا دَاوُدَ.
Ibn Umar razıyallahu anhumadan ráwiyat qılınadı:
«Nábiy sallallahu alayhi wa sallam:
«Qashan sizlerden birińiz ólse, azanlı kesh oǵan ornı kórsetip turıladı. Eger jánnet áhlinen bolsa, jánnet áhlinen. Eger dozaq áhlinen bolsa, dozaq áhlinen. Hám oǵan: «Allah seni qıyamet kúni qayta tiriltirgenshe, mine usı seniń ornıń boladı», delinedi», dedi».
Besewinen tek Ábiw Dawıt ráwiyat qılmaǵan.
Qábirde jatıp, azanlı kesh bul gáplerdi esitiw mómin-musılman bende ushın káni rahat bolıp, munafıq hám gúnakar bende ushın bolsa qábir azabınıń bir bólegi boladı.
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللهِ r بِقَبْرَيْنِ، فَقَالَ: "إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ، وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ، أَمَّا أَحَدُهُمَا فَكَانَ لَا يَسْتَبْرِئُ مِنْ بَوْلِهِ - وَفِي رِوَايَةٍ: لَا يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ - وَأَمَّا الْآخَرُ فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ". ثُمَّ أَخَذَ جَرِيدَةً رَطْبَةً فَشَقَّهَا نِصْفَيْنِ، ثُمَّ غَرَزَ فِي كُلِّ قَبْرٍ وَاحِدَةً، ثُمَّ قَالَ: "لَعَلَّهُ يُخَفَّفُ عَنْهُمَا مَا لَمْ يَيْبَسَا" رَوَاهُ الْخَمْسَةُ.
Ibn Abbas razıyallahu anhumadan ráwiyat qılınadı:
"Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam eki qábirdiń qasınan ótti hám:
"Bul ekewi azaplanıp atır. Úlken nárse ushın azaplanıp atırǵanı joq. Awa! Olardan biri sidikten páklenbes edi", dedi".
Basqa bir ráwiyatta:
"Sidiginen tosınbaytuǵın edi, basqası bolsa gáp tasıp júrer edi", dedi. Soń bir hól shaqanı alıp, ekige bólip, hár birin birewden qábirge suǵıp qoydı-da:
"Qánekey, ekewi qurıǵansha, ol ekewinen (azap) jeńilletip turıl-sa", dedi", delingen.
Besewi ráwiyat qılǵan.
Qábir azabı bar nárse eken. Endi sol eki shaxstıń ne sebepten qábir azabına duwshar bolǵanın bir oylap kóreyik.
Sol eki kishi nársege sonshama qábir azabı bolsa, úlken gúnalarǵa qanshama qábir azabı bolar eken?!
وَ لِلْشَّيْخَيْنِ وَ النَّسَائِيِّ: كَانَ رَسُولُ اللهِ r يَدْعُو: "اللَّهُمَّ إنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ، وَ مِنْ عَذَابِ النَّارِ، وَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَ الْمَمَاتِ، وَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ".
Eki shayx hám Nasaiy ráwiyat qılǵan hádiste:
"Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam: "Háy Allahım! Seniń menen qábir azabınan, dozaq azabınan, tirilik hám ólim fitnasınan hám Masiyhud Dajjaldıń fitnasınan pana sorayman" dep duwa qıla-tuǵın edi", delingen.
Demek, bul hádisi shárifte zikiri kelgen nárseler, tiykarınan, qábir azabı da bar nárse. Biz de Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallamǵa ergesip, usı nárselerden, tiykarınan, qábir azabınan pana sorap turıwımız kerek.
عَنْ هَانِئٍ مَوْلَى عُثْمَانَ t قَالَ: كَانَ عُثْمَانُ إذَا وَقَفَ عَلَى قَبْرٍ بَكَى حَتَّى يَبُلَّ لِحْيَتَهُ، فَقِيلَ لَهُ: تُذْكَرُ الْجَنَّةُ وَ النَّارُ فَلَا تَبْكِي، وَ تَبْكِي مِنْ هَذَا؟ فَقَالَ: إنَّ رَسُولَ اللهِ r قَالَ: "إنَّ الْقَبْرَ أَوَّلُ مَنْزِلٍ مِنْ مَنَازِلِ الْآخِرَةِ، فَإِنْ نَجَا مِنْهُ فَمَا بَعْدَهُ أَيْسَرُ مِنْهُ، وَ إِنْ لَمْ يَنْجُ مِنْهُ فَمَا بَعْدَهُ أَشَدُّ مِنْهُ". قَالَ: وَ قَالَ رَسُولُ اللهِ r: "مَا رَأَيْتُ مَنْظَرًا قَطُّ إلَّا الْقَبْرُ أَفْظَعُ مِنْهُ". رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ.
Usman razıyallahu anhudıń mawlası Hanitan ráwiyat qılınadı:
«Usman qashan qábir ústine kelse, jılar edi hátteki saqalı hól bolıp keter edi. Oǵan:
«Jánnet hám dozaqtı zikir qılıp atırsańba? Jılama. Soǵan jılaysańba?» delindi. Sonda ol:
«Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam: «Qábir aqıret mánzil-leriniń áwelgisi. Onnan najat tapsa, onnan keyingileri onnan ańsat. Eger onnan najat tappasa, keyingisi onnan kóre qattı», degen.
Rasulullah sallallahu alayhi wa sallam:
«Qábirden de qorqınıshlıraq bolǵan jerdi kórmedim», degan», dedi».
Termiziy ráwiyat qılǵan.
Awa, qábir eń qorqınıshlı orın. Payǵambarımız sallallahu alayhi wa sallam kóp qorqınıshlı jerlerdi, tiykarınan, dozaqtı da kórgen. Biraq ol sallallahu alayhi wa sallamnıń xabar beriwinshe, hesh bir jer qábirdey qorqınıshlı emes eken.
Nókis Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı oqıtıwshısı Q.Smamutov